KYTS 6.4 Yagnena Vai Prajaapatih Prajaa Asrujata

Krishna

◆

tap any word for its meaning

verse 1
कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय संहितायां षष्ठकाण्डे चतुर्थः प्रश्नः - सोममन्त्रब्राह्मणनिरूपणं
kṛṣṇa yajurvēdīya taittirīya saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhakāṇḍē chaturthaḥ praśnaḥ - sōmamantrabrāhmaṇanirūpaṇaṃ
meaning
Header: Krishna Yajurveda, Taittiriya Samhita, sixth kanda, fourth prashna — explanation of the Soma mantra brahmana.
verse 2
ओ-न्नमः परमात्मने, श्री महागणपतये नमः,श्री गुरुभ्यो नमः । ह॒रिः॒ ओम् ॥
ō-nnamaḥ paramātmanē, śrī mahāgaṇapatayē namaḥ,śrī gurubhyō namaḥ । ha̠ri̠ḥ ōm ॥
meaning
Om — salutation to the Supreme Self, to Sri Mahaganapataye, to the gurus; Hari Om.
verse 3
य॒ज्ञेन॒ वै प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत॒ ता उ॑प॒यड्भि॑-रे॒वासृ॑जत॒ यदु॑प॒यज॑ उप॒यज॑ति प्र॒जा ए॒व त-द्यज॑मान-स्सृजते जघना॒र्धादव॑ द्यति जघना॒र्धाद्धि प्र॒जाः प्र॒जाय॑न्ते स्थविम॒तो-ऽव॑ द्यति स्थविम॒तो हि प्र॒जाः प्र॒जाय॒न्ते ऽस॑म्भिन्द॒न्नव॑ द्यति प्रा॒णाना॒-मस॑म्भेदाय॒ न प॒र्याव॑र्तयति॒ य-त्प॑र्याव॒र्तये॑दुदाव॒र्तः प्र॒जा ग्राहु॑क-स्स्या-थ्समु॒द्र-ङ्ग॑च्छ॒ स्वाहेत्या॑ह॒ रेत॑ [रेतः॑, ए॒व] 1
ya̠jñēna̠ vai pra̠jāpa̍tiḥ pra̠jā a̍sṛjata̠ tā u̍pa̠yaḍbhi̍-rē̠vāsṛ̍jata̠ yadu̍pa̠yaja̍ upa̠yaja̍ti pra̠jā ē̠va ta-dyaja̍māna-ssṛjatē jaghanā̠rdhādava̍ dyati jaghanā̠rdhāddhi pra̠jāḥ pra̠jāya̍ntē sthavima̠tō-'va̍ dyati sthavima̠tō hi pra̠jāḥ pra̠jāya̠ntē 'sa̍mbhinda̠nnava̍ dyati prā̠ṇānā̠-masa̍mbhēdāya̠ na pa̠ryāva̍rtayati̠ ya-tpa̍ryāva̠rtayē̍dudāva̠rtaḥ pra̠jā grāhu̍ka-ssyā-thsamu̠dra-ṅga̍chCha̠ svāhētyā̍ha̠ rēta̍ [rēta̍ḥ, ē̠va] 1
meaning
By sacrifice Prajapati created offspring; by the upayaja rites he established them — whatever he establishes with the upayajas he thereby creates.
verse 4
ए॒व त-द्द॑धात्य॒न्तरि॑क्ष-ङ्गच्छ॒ स्वाहेत्या॑हा॒-ऽन्तरि॑क्षेणै॒वास्मै᳚ प्र॒जाः प्र ज॑नयत्य॒न्तरि॑क्ष॒ग्ग्॒ ह्यनु॑ प्र॒जाः प्र॒जाय॑न्ते दे॒वग्ं स॑वि॒तार॑-ङ्गच्छ॒ स्वाहेत्या॑ह सवि॒तृप्र॑सूत ए॒वास्मै᳚ प्र॒जाः प्र ज॑नयत्य-होरा॒त्रे ग॑च्छ॒ स्वाहेत्या॑हा-होरा॒त्राभ्या॑-मे॒वास्मै᳚ प्र॒जाः प्र ज॑नयत्य-होरा॒त्रे ह्यनु॑ प्र॒जाः प्र॒जाय॑न्ते मि॒त्रावरु॑णौ गच्छ॒ स्वाहे- [स्वाहा᳚, इत्या॑ह] 2
ē̠va ta-dda̍dhātya̠ntari̍kṣa-ṅgachCha̠ svāhētyā̍hā̠-'ntari̍kṣēṇai̠vāsmai̎ pra̠jāḥ pra ja̍nayatya̠ntari̍kṣa̠gg̠ hyanu̍ pra̠jāḥ pra̠jāya̍ntē dē̠vagṃ sa̍vi̠tāra̍-ṅgachCha̠ svāhētyā̍ha savi̠tṛpra̍sūta ē̠vāsmai̎ pra̠jāḥ pra ja̍nayatya-hōrā̠trē ga̍chCha̠ svāhētyā̍hā-hōrā̠trābhyā̍-mē̠vāsmai̎ pra̠jāḥ pra ja̍nayatya-hōrā̠trē hyanu̍ pra̠jāḥ pra̠jāya̍ntē mi̠trāvaru̍ṇau gachCha̠ svāhē- [svāhā̎, ityā̍ha] 2
meaning
He says 'go to the atmosphere, svaha' — thereby he bestows offspring upon him through the atmosphere; and from the atmosphere he places vital breath in him.
verse 5
-त्या॑ह प्र॒जास्वे॒व प्रजा॑तासु प्राणापा॒नौ द॑धाति॒ सोम॑-ङ्गच्छ॒ स्वाहेत्या॑ह सौ॒म्या हि दे॒वत॑या प्र॒जा य॒ज्ञ-ङ्ग॑च्छ॒ स्वाहेत्या॑ह प्र॒जा ए॒व य॒ज्ञियाः᳚ करोति॒ छन्दाग्ं॑सि गच्छ॒ स्वाहेत्या॑ह प॒शवो॒ वै छन्दाग्ं॑सि प॒शूने॒वाव॑ रुन्धे॒ द्यावा॑पृथि॒वी ग॑च्छ॒ स्वाहेत्या॑ह प्र॒जा ए॒व प्रजा॑ता॒ द्यावा॑पृथि॒वीभ्या॑मुभ॒यतः॒ परि॑ गृह्णाति॒ नभो॑ [नभः॑, दि॒व्य-ङ्ग॑च्छ॒] 3
-tyā̍ha pra̠jāsvē̠va prajā̍tāsu prāṇāpā̠nau da̍dhāti̠ sōma̍-ṅgachCha̠ svāhētyā̍ha sau̠myā hi dē̠vata̍yā pra̠jā ya̠jña-ṅga̍chCha̠ svāhētyā̍ha pra̠jā ē̠va ya̠jñiyā̎ḥ karōti̠ Chandāgṃ̍si gachCha̠ svāhētyā̍ha pa̠śavō̠ vai Chandāgṃ̍si pa̠śūnē̠vāva̍ rundhē̠ dyāvā̍pṛthi̠vī ga̍chCha̠ svāhētyā̍ha pra̠jā ē̠va prajā̍tā̠ dyāvā̍pṛthi̠vībhyā̍mubha̠yata̠ḥ pari̍ gṛhṇāti̠ nabhō̍ [nabha̍ḥ, di̠vya-ṅga̍chCha̠] 3
meaning
He says 'go to Soma, svaha' — thereby he places the in-breath and out-breath in the offspring who have been born.
verse 6
दि॒व्य-ङ्ग॑च्छ॒ स्वाहेत्या॑ह प्र॒जाभ्य॑ ए॒व प्रजा॑ताभ्यो॒ वृष्टि॒-न्निय॑च्छत्य॒ग्निं-वैँ᳚श्वान॒र-ङ्ग॑च्छ॒ स्वाहेत्या॑ह प्र॒जा ए॒व प्रजा॑ता अ॒स्या-म्प्रति॑ ष्ठापयति प्रा॒णानां॒-वाँ ए॒षो-ऽव॑ द्यति॒ यो॑-ऽव॒द्यति॑ गु॒दस्य॒ मनो॑ मे॒ हार्दि॑ य॒च्छेत्या॑ह प्रा॒णाने॒व य॑थास्था॒नमुप॑ ह्वयते प॒शोर्वा आल॑ब्धस्य॒ हृद॑य॒ग्ं॒ शुगृ॑च्छति॒ सा हृ॑दयशू॒ल- [हृ॑दयशू॒लम्, अ॒भि समे॑ति॒] 4
di̠vya-ṅga̍chCha̠ svāhētyā̍ha pra̠jābhya̍ ē̠va prajā̍tābhyō̠ vṛṣṭi̠-nniya̍chChatya̠gniṃ vai̎śvāna̠ra-ṅga̍chCha̠ svāhētyā̍ha pra̠jā ē̠va prajā̍tā a̠syā-mprati̍ ṣṭhāpayati prā̠ṇānā̠ṃ vā ē̠ṣō-'va̍ dyati̠ yō̍-'va̠dyati̍ gu̠dasya̠ manō̍ mē̠ hārdi̍ ya̠chChētyā̍ha prā̠ṇānē̠va ya̍thāsthā̠namupa̍ hvayatē pa̠śōrvā āla̍bdhasya̠ hṛda̍ya̠gṃ̠ śugṛ̍chChati̠ sā hṛ̍dayaśū̠la- [hṛ̍dayaśū̠lam, a̠bhi samē̍ti̠] 4
meaning
He says 'go to the sky, svaha' — thereby he sends rain for the offspring who have been born; the fire Vaishvanara
verse 7
-म॒भि समे॑ति॒ य-त्पृ॑थि॒व्याग्ं हृ॑दयशू॒ल-मु॑द्वा॒सये᳚-त्पृथि॒वीग्ं शु॒चा-ऽर्प॑ये॒-द्यद॒फ्स्व॑प-श्शु॒चा-ऽर्प॑ये॒च्छुष्क॑स्य चा॒-ऽऽर्द्रस्य॑ च स॒न्धावुद्वा॑सयत्यु॒भय॑स्य॒ शान्त्यै॒ य-न्द्वि॒ष्या-त्त-न्ध्या॑ये-च्छु॒चैवैन॑-मर्पयति ॥ 5 ॥(रेतो॑ - मि॒त्रावरु॑णौ गच्छ॒ स्वाहा॒ - नभो॑ - हृदयशू॒लं - द्वात्रिग्ं॑शच्च) (अ. 1)
-ma̠bhi samē̍ti̠ ya-tpṛ̍thi̠vyāgṃ hṛ̍dayaśū̠la-mu̍dvā̠sayē̎-tpṛthi̠vīgṃ śu̠chā-'rpa̍yē̠-dyada̠phsva̍pa-śśu̠chā-'rpa̍yē̠chChuṣka̍sya chā̠-''rdrasya̍ cha sa̠ndhāvudvā̍sayatyu̠bhaya̍sya̠ śāntyai̠ ya-ndvi̠ṣyā-tta-ndhyā̍yē-chChu̠chaivaina̍-marpayati ॥ 5 ॥(rētō̍ - mi̠trāvaru̍ṇau gachCha̠ svāhā̠ - nabhō̍ - hṛdayaśū̠laṃ - dvātrigṃ̍śachcha) (a. 1)
meaning
comes to meet the heartache of the earth — he who would uproot that from the earth, he would pierce the earth with grief, what water
verse 8
दे॒वा वै य॒ज्ञमाग्नी᳚द्ध्रे॒ व्य॑भजन्त॒ ततो॒ यद॒त्यशि॑ष्यत॒ तद॑ब्रुव॒न् वस॑तु॒ नु न॑ इ॒दमिति॒ त-द्व॑सती॒वरी॑णां-वँसती वरि॒त्व-न्तस्मि॑-न्प्रा॒तर्न सम॑शक्नुव॒-न्तद॒फ्सु प्रावे॑शय॒-न्ता व॑सती॒ वरी॑रभवन् वसती॒वरी᳚र्गृह्णाति य॒ज्ञो वै व॑सती॒ वरी᳚र्य॒ज्ञमे॒वा-ऽऽरभ्य॑ गृही॒त्वोप॑ वसति॒ यस्यागृ॑हीता अ॒भि नि॒म्रोचे॒-दना॑रब्धो-ऽस्य य॒ज्ञ-स्स्या᳚- [य॒ज्ञ-स्स्या᳚त्, य॒ज्ञं-विँ] 6
dē̠vā vai ya̠jñamāgnī̎ddhrē̠ vya̍bhajanta̠ tatō̠ yada̠tyaśi̍ṣyata̠ tada̍bruva̠n vasa̍tu̠ nu na̍ i̠damiti̠ ta-dva̍satī̠varī̍ṇāṃ vasatī vari̠tva-ntasmi̍-nprā̠tarna sama̍śaknuva̠-ntada̠phsu prāvē̍śaya̠-ntā va̍satī̠ varī̍rabhavan vasatī̠varī̎rgṛhṇāti ya̠jñō vai va̍satī̠ varī̎rya̠jñamē̠vā-''rabhya̍ gṛhī̠tvōpa̍ vasati̠ yasyāgṛ̍hītā a̠bhi ni̠mrōchē̠-danā̍rabdhō-'sya ya̠jña-ssyā̎- [ya̠jña-ssyā̎t, ya̠jñaṃ vi] 6
meaning
The gods divided the sacrifice among those at the fire — whatever was left over they said: let it dwell with us, this
verse 9
-द्य॒ज्ञं-विँ च्छि॑न्द्या-ज्ज्योति॒ष्या॑ वा गृह्णी॒याद्धिर॑ण्यं-वाँ ऽव॒धाय॒ सशु॑क्राणामे॒व गृ॑ह्णाति॒ यो वा᳚ ब्राह्म॒णो ब॑हुया॒जी तस्य॒ कुम्भ्या॑ना-ङ्गृह्णीया॒-थ्स हि गृ॑ही॒त व॑सतीवरीको वसती॒वरी᳚र्गृह्णाति प॒शवो॒ वै व॑सती॒वरीः᳚ प॒शूने॒वा-ऽऽरभ्य॑ गृही॒त्वोप॑ वसति॒ यद॑न्वी॒प-न्तिष्ठ॑-न्गृह्णी॒यान्नि॒र्मार्गु॑का अस्मा-त्प॒शवः॑ स्युः प्रती॒प-न्तिष्ठ॑-न्गृह्णाति प्रति॒रुद्ध्यै॒वास्मै॑ प॒शू-न्गृ॑ह्णा॒तीन्द्रो॑ [प॒शू-न्गृ॑ह्णा॒तीन्द्रः॑, वृ॒त्र-] 7
-dya̠jñaṃ vi chChi̍ndyā-jjyōti̠ṣyā̍ vā gṛhṇī̠yāddhira̍ṇyaṃ vā 'va̠dhāya̠ saśu̍krāṇāmē̠va gṛ̍hṇāti̠ yō vā̎ brāhma̠ṇō ba̍huyā̠jī tasya̠ kumbhyā̍nā-ṅgṛhṇīyā̠-thsa hi gṛ̍hī̠ta va̍satīvarīkō vasatī̠varī̎rgṛhṇāti pa̠śavō̠ vai va̍satī̠varī̎ḥ pa̠śūnē̠vā-''rabhya̍ gṛhī̠tvōpa̍ vasati̠ yada̍nvī̠pa-ntiṣṭha̍-ngṛhṇī̠yānni̠rmārgu̍kā asmā-tpa̠śava̍-ssyuḥ pratī̠pa-ntiṣṭha̍-ngṛhṇāti prati̠ruddhyai̠vāsmai̍ pa̠śū-ngṛ̍hṇā̠tīndrō̍ [pa̠śū-ngṛ̍hṇā̠tīndra̍ḥ, vṛ̠tra-] 7
meaning
would sever the sacrifice; or one seizes it with light, or places gold and then takes the pure ones — for one who takes the pure
verse 10
वृ॒त्र-म॑ह॒न्-थ्सो᳚-ऽ(1॒)पो᳚-ऽ(1॒)भ्य॑म्रियत॒ तासां॒-यँन्मेद्ध्यं॑-यँ॒ज्ञिय॒ग्ं॒ सदे॑व॒मासी॒-त्तदत्य॑मुच्यत॒ ता वह॑न्तीरभव॒न् वह॑न्तीना-ङ्गृह्णाति॒ या ए॒व मेद्ध्या॑ य॒ज्ञिया॒-स्सदे॑वा॒ आप॒स्ता सा॑मे॒व गृ॑ह्णाति॒ नान्त॒मा वह॑न्ती॒रती॑या॒-द्यद॑न्त॒मा वह॑न्तीरती॒या-द्य॒ज्ञमति॑ मन्येत॒ न स्था॑व॒राणा᳚-ङ्गृह्णीया॒-द्वरु॑णगृहीता॒ वै स्था॑व॒रा य-थ्स्था॑व॒राणा᳚-ङ्गृह्णी॒या- [य-थ्स्था॑व॒राणा᳚-ङ्गृह्णी॒यात्, वरु॑णेनास्य] 8
vṛ̠tra-ma̍ha̠n-thsō̎-'(1̠)pō̎-'(1̠)bhya̍mriyata̠ tāsā̠ṃ yanmēddhya̍ṃ ya̠jñiya̠gṃ̠ sadē̍va̠māsī̠-ttadatya̍muchyata̠ tā vaha̍ntīrabhava̠n vaha̍ntīnā-ṅgṛhṇāti̠ yā ē̠va mēddhyā̍ ya̠jñiyā̠-ssadē̍vā̠ āpa̠stā sā̍mē̠va gṛ̍hṇāti̠ nānta̠mā vaha̍ntī̠ratī̍yā̠-dyada̍nta̠mā vaha̍ntīratī̠yā-dya̠jñamati̍ manyēta̠ na sthā̍va̠rāṇā̎-ṅgṛhṇīyā̠-dvaru̍ṇagṛhītā̠ vai sthā̍va̠rā ya-thsthā̍va̠rāṇā̎-ṅgṛhṇī̠yā- [ya-thsthā̍va̠rāṇā̎-ṅgṛhṇī̠yāt, varu̍ṇēnāsya] 8
meaning
Vritra was slain and he died in the waters; what was pure and fit for sacrifice in those waters
verse 11
-द्वरु॑णेनास्य य॒ज्ञ-ङ्ग्रा॑हये॒-द्यद्वै दिवा॒ भव॑त्य॒पो रात्रिः॒ प्र वि॑शति॒ तस्मा᳚-त्ता॒म्रा आपो॒ दिवा॑ ददृश्रे॒ यन्नक्त॒-म्भव॑त्य॒पो-ऽहः॒ प्र वि॑शति॒ तस्मा᳚च्च॒न्द्रा आपो॒ नक्त॑-न्ददृश्रे छा॒यायै॑ चा॒-ऽऽतप॑तश्च स॒धौ-ङ्गृ॑ह्णात्य-होरा॒त्रयो॑रे॒वास्मै॒ वर्ण॑-ङ्गृह्णाति ह॒विष्म॑तीरि॒मा आप॒ इत्या॑ह ह॒विष्कृ॑तानामे॒व गृ॑ह्णाति ह॒विष्माग्ं॑ अस्तु॒- [अस्तु, सूर्य॒] 9
-dvaru̍ṇēnāsya ya̠jña-ṅgrā̍hayē̠-dyadvai divā̠ bhava̍tya̠pō rātri̠ḥ pra vi̍śati̠ tasmā̎-ttā̠mrā āpō̠ divā̍ dadṛśrē̠ yannakta̠-mbhava̍tya̠pō-'ha̠ḥ pra vi̍śati̠ tasmā̎chcha̠ndrā āpō̠ nakta̍-ndadṛśrē Chā̠yāyai̍ chā̠-''tapa̍taścha sa̠dhau-ṅgṛ̍hṇātya-hōrā̠trayō̍rē̠vāsmai̠ varṇa̍-ṅgṛhṇāti ha̠viṣma̍tīri̠mā āpa̠ ityā̍ha ha̠viṣkṛ̍tānāmē̠va gṛ̍hṇāti ha̠viṣmāgṃ̍ astu̠- [astu, sūrya̠] 9
meaning
Varuna would seize this sacrifice — whatever becomes red by day, the waters enter the night; therefore the waters are copper-colored.
verse 12
सूर्य॒ इत्या॑ह॒ सशु॑क्राणामे॒व गृ॑ह्णात्यनु॒ष्टुभा॑ गृह्णाति॒ वाग्वा अ॑नु॒ष्टुग् वा॒चैवैना॒-स्सर्व॑या गृह्णाति॒ चतु॑ष्पदय॒र्चा गृ॑ह्णाति॒ त्रि-स्सा॑दयति स॒प्त स-म्प॑द्यन्ते स॒प्तप॑दा॒ शक्व॑री प॒शव॒-श्शक्व॑री प॒शूने॒वाव॑ रुन्धे॒ ऽस्मै वै लो॒काय॒ गार्ह॑पत्य॒ आ धी॑यते॒-ऽमुष्मा॑ आहव॒नीयो॒ य-द्गार्ह॑पत्य उपसा॒दये॑द॒स्मिन् ँलो॒के प॑शु॒मान्-थ्स्या॒-द्यदा॑हव॒नीये॒-ऽ-मुष्मि॑- [-मुष्मिन्न्॑, लो॒के प॑शु॒मान्थ्स्या॑-] 10
sūrya̠ ityā̍ha̠ saśu̍krāṇāmē̠va gṛ̍hṇātyanu̠ṣṭubhā̍ gṛhṇāti̠ vāgvā a̍nu̠ṣṭug vā̠chaivainā̠-ssarva̍yā gṛhṇāti̠ chatu̍ṣpadaya̠rchā gṛ̍hṇāti̠ tri-ssā̍dayati sa̠pta sa-mpa̍dyantē sa̠ptapa̍dā̠ śakva̍rī pa̠śava̠-śśakva̍rī pa̠śūnē̠vāva̍ rundhē̠ 'smai vai lō̠kāya̠ gārha̍patya̠ ā dhī̍yatē̠-'muṣmā̍ āhava̠nīyō̠ ya-dgārha̍patya upasā̠dayē̍da̠smin ँlō̠kē pa̍śu̠mān-thsyā̠-dyadā̍hava̠nīyē̠-'-muṣmi̍- [-muṣminn̍, lō̠kē pa̍śu̠mānthsyā̍-] 10
meaning
He says 'Surya' — so he takes the pure ones; he takes them with the anushtubh meter; speech is the anushtubh — by speech he takes them all.
verse 13
ँल्लो॒के प॑शु॒मान्थ्स्या॑-दु॒भयो॒रुप॑ सादयत्यु॒भयो॑रे॒वैनं॑-लोँ॒कयोः᳚ पशु॒मन्त॑-ङ्करोति स॒र्वतः॒ परि॑ हरति॒ रक्ष॑सा॒मप॑हत्या इन्द्राग्नि॒योर्भा॑ग॒धेयी॒-स्स्थेत्या॑ह यथाय॒जुरे॒वैतदाग्नी᳚द्ध्र॒ उप॑ वासयत्ये॒तद्वै य॒ज्ञस्याप॑राजितं॒-यँदाग्नी᳚द्ध्रं॒-यँदे॒व य॒ज्ञस्याप॑राजित॒-न्तदे॒वैना॒ उप॑ वासयति॒ यतः॒ खलु॒ वै य॒ज्ञस्य॒ वित॑तस्य॒ न क्रि॒यते॒ तदनु॑ य॒ज्ञग्ं रक्षा॒ग्॒स्यव॑ चरन्ति॒ य-द्वह॑न्तीना-ङ्गृ॒ह्णाति॑ क्रि॒यमा॑णमे॒व त-द्य॒ज्ञस्य॑ शये॒ रक्ष॑सा॒-मन॑न्ववचाराय॒ न ह्ये॑ता ई॒लय॒न्त्या तृ॑तीयसव॒ना-त्परि॑ शेरे य॒ज्ञस्य॒ सन्त॑त्यै ॥ 11 ॥(स्या॒ - दिन्द्रो॑ - गृह्णी॒या - द॑स्त्व॒ - मुष्मि॑न् - क्रि॒यते॒ - षड्विग्ं॑शतिश्च) (अ. 2)
ँllō̠kē pa̍śu̠mānthsyā̍-du̠bhayō̠rupa̍ sādayatyu̠bhayō̍rē̠vaina̍ṃ lō̠kayō̎ḥ paśu̠manta̍-ṅkarōti sa̠rvata̠ḥ pari̍ harati̠ rakṣa̍sā̠mapa̍hatyā indrāgni̠yōrbhā̍ga̠dhēyī̠-ssthētyā̍ha yathāya̠jurē̠vaitadāgnī̎ddhra̠ upa̍ vāsayatyē̠tadvai ya̠jñasyāpa̍rājita̠ṃ yadāgnī̎ddhra̠ṃ yadē̠va ya̠jñasyāpa̍rājita̠-ntadē̠vainā̠ upa̍ vāsayati̠ yata̠ḥ khalu̠ vai ya̠jñasya̠ vita̍tasya̠ na kri̠yatē̠ tadanu̍ ya̠jñagṃ rakṣā̠g̠syava̍ charanti̠ ya-dvaha̍ntīnā-ṅgṛ̠hṇāti̍ kri̠yamā̍ṇamē̠va ta-dya̠jñasya̍ śayē̠ rakṣa̍sā̠-mana̍nvavachārāya̠ na hyē̍tā ī̠laya̠ntyā tṛ̍tīyasava̠nā-tpari̍ śērē ya̠jñasya̠ santa̍tyai ॥ 11 ॥(syā̠ - dindrō̍ - gṛhṇī̠yā - da̍stva̠ - muṣmi̍n - kri̠yatē̠ - ṣaḍvigṃ̍śatiścha) (a. 2)
meaning
in the world he will have cattle; he places him in both worlds — he makes him possessor of cattle in both worlds.
verse 14
ब्र॒ह्म॒वा॒दिनो॑ वदन्ति॒ स त्वा अ॑द्ध्व॒र्यु-स्स्या॒द्य-स्सोम॑-मुपाव॒हर॒न्-थ्सर्वा᳚भ्यो दे॒वता᳚भ्य उपाव॒हरे॒-दिति॑ हृ॒दे त्वेत्या॑ह मनु॒ष्ये᳚भ्य ए॒वैतेन॑ करोति॒ मन॑से॒ त्वेत्या॑ह पि॒तृभ्य॑ ए॒वैतेन॑ करोति दि॒वे त्वा॒ सूर्या॑य॒ त्वेत्या॑ह दे॒वेभ्य॑ ए॒वैतेन॑ करोत्ये॒ताव॑ती॒-र्वै दे॒वता॒स्ताभ्य॑ ए॒वैन॒ग्ं॒ सर्वा᳚भ्य उ॒पाव॑हरति पु॒रा वा॒चः [वा॒चः, प्रव॑दितोः] 12
bra̠hma̠vā̠dinō̍ vadanti̠ sa tvā a̍ddhva̠ryu-ssyā̠dya-ssōma̍-mupāva̠hara̠n-thsarvā̎bhyō dē̠vatā̎bhya upāva̠harē̠-diti̍ hṛ̠dē tvētyā̍ha manu̠ṣyē̎bhya ē̠vaitēna̍ karōti̠ mana̍sē̠ tvētyā̍ha pi̠tṛbhya̍ ē̠vaitēna̍ karōti di̠vē tvā̠ sūryā̍ya̠ tvētyā̍ha dē̠vēbhya̍ ē̠vaitēna̍ karōtyē̠tāva̍tī̠-rvai dē̠vatā̠stābhya̍ ē̠vaina̠gṃ̠ sarvā̎bhya u̠pāva̍harati pu̠rā vā̠chaḥ [vā̠chaḥ, prava̍ditōḥ] 12
meaning
The Brahmavadins say: may you be the adhvaryu — the one who is bringing soma, for all the deities
verse 15
प्रव॑दितोः प्रातरनुवा॒क-मु॒पाक॑रोति॒ याव॑त्ये॒व वा-क्ता-मव॑ रुन्धे॒ ऽपो-ऽग्रे॑-ऽभि॒व्याह॑रति य॒ज्ञो वा आपो॑ य॒ज्ञमे॒वाभि वाचं॒-विँसृ॑जति॒ सर्वा॑णि॒ छन्दा॒ग्॒स्यन्वा॑ह प॒शवो॒ वै छन्दाग्ं॑सि प॒शूने॒वाव॑ रुन्धे गायत्रि॒या तेज॑स्कामस्य॒ परि॑ दद्ध्या-त्त्रि॒ष्टुभे᳚न्द्रि॒यका॑मस्य॒ जग॑त्या प॒शुका॑मस्या-ऽनु॒ष्टुभा᳚ प्रति॒ष्ठाका॑मस्य प॒ङ्क्त्या य॒ज्ञका॑मस्य वि॒राजा-ऽन्न॑कामस्य शृ॒णोत्व॒ग्नि-स्स॒मिधा॒ हव॑- [हव᳚म्, म॒ इत्या॑ह] 13
prava̍ditōḥ prātaranuvā̠ka-mu̠pāka̍rōti̠ yāva̍tyē̠va vā-ktā-mava̍ rundhē̠ 'pō-'grē̍-'bhi̠vyāha̍rati ya̠jñō vā āpō̍ ya̠jñamē̠vābhi vācha̠ṃ visṛ̍jati̠ sarvā̍ṇi̠ Chandā̠g̠syanvā̍ha pa̠śavō̠ vai Chandāgṃ̍si pa̠śūnē̠vāva̍ rundhē gāyatri̠yā tēja̍skāmasya̠ pari̍ daddhyā-ttri̠ṣṭubhē̎mdri̠yakā̍masya̠ jaga̍tyā pa̠śukā̍masyā-'nu̠ṣṭubhā̎ prati̠ṣṭhākā̍masya pa̠ṅktyā ya̠jñakā̍masya vi̠rājā-'nna̍kāmasya śṛ̠ṇōtva̠gni-ssa̠midhā̠ hava̍- [hava̎m, ma̠ ityā̍ha] 13
meaning
he approaches the morning recitation at that time; he covers all that the voice speaks — the waters, the fire
verse 16
-म्म॒ इत्या॑ह सवि॒तृप्र॑सूत ए॒व दे॒वता᳚भ्यो नि॒वेद्या॒-ऽपो-ऽच्छै᳚त्य॒प इ॑ष्य होत॒-रित्या॑हेषि॒तग्ं हि कर्म॑ क्रि॒यते॒ मैत्रा॑वरुणस्य चमसाद्ध्वर्य॒वा द्र॒वेत्या॑ह मि॒त्रावरु॑णौ॒ वा अ॒पा-न्ने॒तारौ॒ ताभ्या॑मे॒वैना॒ अच्छै॑ति॒ देवी॑रापो अपा-न्नपा॒-दित्या॒हा-ऽऽहु॑त्यै॒वैना॑ नि॒ष्क्रीय॑ गृह्णा॒त्यथो॑ ह॒विष्कृ॑ताना-मे॒वाभिघृ॑ताना-ङ्गृह्णाति॒- [-मे॒वाभिघृ॑ताना-ङ्गृह्णाति, कार्षि॑-र॒सीत्या॑ह॒] 14
-mma̠ ityā̍ha savi̠tṛpra̍sūta ē̠va dē̠vatā̎bhyō ni̠vēdyā̠-'pō-'chChai̎tya̠pa i̍ṣya hōta̠-rityā̍hēṣi̠tagṃ hi karma̍ kri̠yatē̠ maitrā̍varuṇasya chamasāddhvarya̠vā dra̠vētyā̍ha mi̠trāvaru̍ṇau̠ vā a̠pā-nnē̠tārau̠ tābhyā̍mē̠vainā̠ achChai̍ti̠ dēvī̍rāpō apā-nnapā̠-dityā̠hā-''hu̍tyai̠vainā̍ ni̠ṣkrīya̍ gṛhṇā̠tyathō̍ ha̠viṣkṛ̍tānā-mē̠vābhighṛ̍tānā-ṅgṛhṇāti̠- [-mē̠vābhighṛ̍tānā-ṅgṛhṇāti, kārṣi̍-ra̠sītyā̍ha̠] 14
meaning
he says 'do not harm me' — he offers to the deities under Savitri's impulsion; he dismisses the waters and the
verse 17
कार्षि॑-र॒सीत्या॑ह॒ शम॑लमे॒वा-ऽऽसा॒मप॑ प्लावयति समु॒द्रस्य॒ वो-ऽक्षि॑त्या॒ उन्न॑य॒ इत्या॑ह॒ तस्मा॑द॒द्यमा॑नाः पी॒यमा॑ना॒ आपो॒ न क्षी॑यन्ते॒ योनि॒र्वै य॒ज्ञस्य॒ चात्वा॑लं-यँ॒ज्ञो व॑सती॒वरीर्॑. होतृचम॒स-ञ्च॑ मैत्रावरुणचम॒स-ञ्च॑ स॒ग्ग्॒स्पर्श्य॑ वसती॒वरी॒र्व्यान॑यति य॒ज्ञस्य॑ सयोनि॒त्वायाथो॒ स्वादे॒वैना॒ योनेः॒ प्र ज॑नयत्यद्ध्व॒र्यो-ऽवे॑र॒पा(3) इत्या॑हो॒ते -म॑नन्नमुरु॒तेमाः प॒श्येति॒ वावैतदा॑ह॒ यद्य॑ग्निष्टो॒मो जु॒होति॒ यद्यु॒क्थ्यः॑ परि॒धौ नि मा᳚र्ष्टि॒ यद्य॑तिरा॒त्रो यजु॒र्वद॒-न्प्र प॑द्यते यज्ञक्रतू॒नां-व्याँवृ॑त्त्यै ॥ 15 ॥(वा॒चो-हव॑-म॒भिघृ॑ताना-ङ्गृह्णात्यु॒ - त - पञ्च॑विग्ंशतिश्च) (अ. 3)
kārṣi̍-ra̠sītyā̍ha̠ śama̍lamē̠vā-''sā̠mapa̍ plāvayati samu̠drasya̠ vō-'kṣi̍tyā̠ unna̍ya̠ ityā̍ha̠ tasmā̍da̠dyamā̍nāḥ pī̠yamā̍nā̠ āpō̠ na kṣī̍yantē̠ yōni̠rvai ya̠jñasya̠ chātvā̍laṃ ya̠jñō va̍satī̠varīr̍. hōtṛchama̠sa-ñcha̍ maitrāvaruṇachama̠sa-ñcha̍ sa̠gg̠sparśya̍ vasatī̠varī̠rvyāna̍yati ya̠jñasya̍ sayōni̠tvāyāthō̠ svādē̠vainā̠ yōnē̠ḥ pra ja̍nayatyaddhva̠ryō-'vē̍ra̠pā(3) ityā̍hō̠tē -ma̍nannamuru̠tēmāḥ pa̠śyēti̠ vāvaitadā̍ha̠ yadya̍gniṣṭō̠mō ju̠hōti̠ yadyu̠kthya̍ḥ pari̠dhau ni mā̎rṣṭi̠ yadya̍tirā̠trō yaju̠rvada̠-npra pa̍dyatē yajñakratū̠nāṃ vyāvṛ̍ttyai ॥ 15 ॥(vā̠chō-hava̍-ma̠bhighṛ̍tānā-ṅgṛhṇātyu̠ - ta - pañcha̍vigṃśatiścha) (a. 3)
meaning
he says 'you are the plowed one' — thereby he floods their impurity; by the ocean he refreshes them
verse 18
दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒व इति॒ ग्रावा॑ण॒मा द॑त्ते॒ प्रसू᳚त्या अ॒श्विनो᳚-र्बा॒हुभ्या॒मित्या॑हा॒श्विनौ॒ हि दे॒वाना॑मद्ध्व॒र्यू आस्ता᳚-म्पू॒ष्णो हस्ता᳚भ्या॒मित्या॑ह॒ यत्यै॑ प॒शवो॒ वै सोमो᳚ व्या॒न उ॑पाग्ंशु॒सव॑नो॒ यदु॑पाग्ंशु॒सव॑न-म॒भि मिमी॑ते व्या॒नमे॒व प॒शुषु॑ दधा॒तीन्द्रा॑य॒ त्वेन्द्रा॑य॒ त्वेति॑ मिमीत॒ इन्द्रा॑य॒ हि सोम॑ आह्रि॒यते॒ पञ्च॒ कृत्वो॒ यजु॑षा मिमीते॒ [मिमीते, पञ्चा᳚क्षरा] 16
dē̠vasya̍ tvā savi̠tuḥ pra̍sa̠va iti̠ grāvā̍ṇa̠mā da̍ttē̠ prasū̎tyā a̠śvinō̎-rbā̠hubhyā̠mityā̍hā̠śvinau̠ hi dē̠vānā̍maddhva̠ryū āstā̎-mpū̠ṣṇō hastā̎bhyā̠mityā̍ha̠ yatyai̍ pa̠śavō̠ vai sōmō̎ vyā̠na u̍pāgṃśu̠sava̍nō̠ yadu̍pāgṃśu̠sava̍na-ma̠bhi mimī̍tē vyā̠namē̠va pa̠śuṣu̍ dadhā̠tīndrā̍ya̠ tvēndrā̍ya̠ tvēti̍ mimīta̠ indrā̍ya̠ hi sōma̍ āhri̠yatē̠ pañcha̠ kṛtvō̠ yaju̍ṣā mimītē̠ [mimītē, pañchā̎kṣarā] 16
meaning
by the impulsion of divine Savitri he takes up the pressing stone — by the impulse of the Ashvins and
verse 19
पञ्चा᳚क्षरा प॒ङ्क्तिः पाङ्क्तो॑ य॒ज्ञो य॒ज्ञमे॒वाव॑ रुन्धे॒ पञ्च॒ कृत्व॑स्तू॒ष्णी-न्दश॒ स-म्प॑द्यन्ते॒ दशा᳚क्षरा वि॒राडन्नं॑-विँ॒रा-ड्वि॒राजै॒वान्नाद्य॒मव॑ रुन्धे श्वा॒त्रा-स्स्थ॑ वृत्र॒तुर॒ इत्या॑है॒ष वा अ॒पाग्ं सो॑मपी॒थो य ए॒वं-वेँद॒ ना-ऽफ्स्वार्ति॒मार्च्छ॑ति॒ यत्ते॑ सोम दि॒वि ज्योति॒रित्या॑है॒भ्य ए॒वैन॑- [ए॒वैन᳚म्, लो॒केभ्य॒] 17
pañchā̎kṣarā pa̠ṅktiḥ pāṅktō̍ ya̠jñō ya̠jñamē̠vāva̍ rundhē̠ pañcha̠ kṛtva̍stū̠ṣṇī-ndaśa̠ sa-mpa̍dyantē̠ daśā̎kṣarā vi̠rāḍanna̍ṃ vi̠rā-ḍvi̠rājai̠vānnādya̠mava̍ rundhē śvā̠trā-sstha̍ vṛtra̠tura̠ ityā̍hai̠ṣa vā a̠pāgṃ sō̍mapī̠thō ya ē̠vaṃ vēda̠ nā-'phsvārti̠mārchCha̍ti̠ yattē̍ sōma di̠vi jyōti̠rityā̍hai̠bhya ē̠vaina̍- [ē̠vaina̎m, lō̠kēbhya̠] 17
meaning
the pankti meter is five-syllabled; the yajna is pankta — he thereby encompasses the sacrifice; five times silently
verse 20
ँल्लो॒केभ्य॒-स्स-म्भ॑रति॒ सोमो॒ वै राजा॒ दिशो॒-ऽभ्य॑द्ध्याय॒-थ्स दिशो-ऽनु॒ प्रावि॑श॒-त्प्रागपा॒गुद॑गध॒रागित्या॑ह दि॒ग्भ्य ए॒वैन॒ग्ं॒ स-म्भ॑र॒त्यथो॒ दिश॑ ए॒वास्मा॒ अव॑ रु॒न्धे ऽम्ब॒ नि ष्व॒रेत्या॑ह॒ कामु॑का एन॒ग्ग्॒ स्त्रियो॑ भवन्ति॒ य ए॒वं-वेँद॒ य-त्ते॑ सो॒मादा᳚भ्य॒-न्नाम॒ जागृ॒वी- [जागृ॒वीति॑, आ॒है॒ष वै] 18
ँllō̠kēbhya̠-ssa-mbha̍rati̠ sōmō̠ vai rājā̠ diśō̠-'bhya̍ddhyāya̠-thsa diśō-'nu̠ prāvi̍śa̠-tprāgapā̠guda̍gadha̠rāgityā̍ha di̠gbhya ē̠vaina̠gṃ̠ sa-mbha̍ra̠tyathō̠ diśa̍ ē̠vāsmā̠ ava̍ ru̠ndhē 'mba̠ ni ṣva̠rētyā̍ha̠ kāmu̍kā ēna̠gg̠ striyō̍ bhavanti̠ ya ē̠vaṃ vēda̠ ya-ttē̍ sō̠mādā̎bhya̠-nnāma̠ jāgṛ̠vī- [jāgṛ̠vīti̍, ā̠hai̠ṣa vai] 18
meaning
he gathers them from the worlds; Soma is king of the directions — he contemplates the directions
verse 21
-त्या॑है॒ष वै सोम॑स्य सोमपी॒थो य ए॒वं-वेँद॒ न सौ॒म्यामार्ति॒मार्च्छ॑ति॒ घ्नन्ति॒ वा ए॒त-थ्सोमं॒-यँद॑भिषु॒ण्वन्त्य॒ग्ं॒ शूनप॑ गृह्णाति॒ त्राय॑त ए॒वैन॑-म्प्रा॒णा वा अ॒ग्ं॒शवः॑ प॒शव॒-स्सोमो॒ ऽग्ं॒शू-न्पुन॒रपि॑ सृजति प्रा॒णाने॒व प॒शुषु॑ दधाति॒ द्वौद्वा॒वपि॑ सृजति॒ तस्मा॒-द्द्वौद्वौ᳚ प्रा॒णाः ॥ 19 ॥(यजु॑षा मिमीत - एनं॒ - जागृ॒वीति॒ - चतु॑श्चत्वारिग्ंशच्च) (अ. 4)
-tyā̍hai̠ṣa vai sōma̍sya sōmapī̠thō ya ē̠vaṃ vēda̠ na sau̠myāmārti̠mārchCha̍ti̠ ghnanti̠ vā ē̠ta-thsōma̠ṃ yada̍bhiṣu̠ṇvantya̠gṃ̠ śūnapa̍ gṛhṇāti̠ trāya̍ta ē̠vaina̍-mprā̠ṇā vā a̠gṃ̠śava̍ḥ pa̠śava̠-ssōmō̠ 'gṃ̠śū-npuna̠rapi̍ sṛjati prā̠ṇānē̠va pa̠śuṣu̍ dadhāti̠ dvaudvā̠vapi̍ sṛjati̠ tasmā̠-ddvaudvau̎ prā̠ṇāḥ ॥ 19 ॥(yaju̍ṣā mimīta - ēna̠ṃ - jāgṛ̠vīti̠ - chatu̍śchatvārigṃśachcha) (a. 4)
meaning
thus he says: this is truly the soma-drinking of Soma; he who knows thus does not come to harm by the soma
verse 22
प्रा॒णो वा ए॒ष यदु॑पा॒ग्ं॒शु र्यदुपा॒ग्॒श्व॑ग्रा॒ ग्रहा॑ गृ॒ह्यन्ते᳚ प्रा॒णमे॒वानु॒ प्र य॑न्त्यरु॒णो ह॑ स्मा॒-ऽऽहौप॑वेशिः प्रातस्सव॒न ए॒वाहं-यँ॒ज्ञग्ं सग्ग् स्था॑पयामि॒ तेन॒ तत॒-स्सग्ग्स्थि॑तेन चरा॒मीत्य॒ष्टौ कृत्वो-ऽग्रे॒-ऽभिषु॑णो-त्य॒ष्टाक्ष॑रा गाय॒त्री गा॑य॒त्र-म्प्रा॑तस्सव॒न-म्प्रा॑तस्सव॒नमे॒व तेना᳚ ऽऽप्नो॒त्येका॑दश॒ कृत्वो᳚ द्वि॒तीय॒-मेका॑दशाक्षरा त्रि॒ष्टु-प्त्रैष्टु॑भ॒-म्माद्ध्य॑न्दिन॒ग्ं॒- [-म्माद्ध्य॑न्दिनम्, सव॑न॒-] 20
prā̠ṇō vā ē̠ṣa yadu̍pā̠gṃ̠śu ryadupā̠g̠śva̍grā̠ grahā̍ gṛ̠hyantē̎ prā̠ṇamē̠vānu̠ pra ya̍ntyaru̠ṇō ha̍ smā̠-''haupa̍vēśiḥ prātassava̠na ē̠vāhaṃ ya̠jñagṃ sagg sthā̍payāmi̠ tēna̠ tata̠-ssaggsthi̍tēna charā̠mītya̠ṣṭau kṛtvō-'grē̠-'bhiṣu̍ṇō-tya̠ṣṭākṣa̍rā gāya̠trī gā̍ya̠tra-mprā̍tassava̠na-mprā̍tassava̠namē̠va tēnā̎ ''pnō̠tyēkā̍daśa̠ kṛtvō̎ dvi̠tīya̠-mēkā̍daśākṣarā tri̠ṣṭu-ptraiṣṭu̍bha̠-mmāddhya̍ndina̠gṃ̠- [-mmāddhya̍ndinam, sava̍na̠-] 20
meaning
the prana is truly this upamshu; the upamshu and the other grasps are taken — he takes hold of the prana
verse 23
-सव॑न॒-म्माद्ध्य॑न्दिनमे॒व सव॑न॒-न्तेना᳚-ऽऽप्नोति॒ द्वाद॑श॒ कृत्व॑स्तृ॒तीय॒-न्द्वाद॑शाक्षरा॒ जग॑ती॒ जाग॑त-न्तृतीयसव॒न-न्तृ॑तीयसव॒नमे॒व तेना᳚ ऽऽप्नोत्ये॒ताग्ं ह॒ वाव स य॒ज्ञस्य॒ सग्ग्स्थि॑तिमुवा॒चा स्क॑न्दा॒यास्क॑न्न॒ग्ं॒ हि त-द्य-द्य॒ज्ञस्य॒ सग्ग्स्थि॑तस्य॒ स्कन्द॒त्यथो॒ खल्वा॑हुर्गाय॒त्री वाव प्रा॑तस्सव॒ने नाति॒वाद॒ इत्यन॑तिवादुक एन॒-म्भ्रातृ॑व्यो भवति॒ य ए॒वं-वेँद॒ तस्मा॑-द॒ष्टाव॑ष्टौ॒ [-द॒ष्टाव॑ष्टौ, कृत्वो॑] 21
-sava̍na̠-mmāddhya̍ndinamē̠va sava̍na̠-ntēnā̎-''pnōti̠ dvāda̍śa̠ kṛtva̍stṛ̠tīya̠-ndvāda̍śākṣarā̠ jaga̍tī̠ jāga̍ta-ntṛtīyasava̠na-ntṛ̍tīyasava̠namē̠va tēnā̎ ''pnōtyē̠tāgṃ ha̠ vāva sa ya̠jñasya̠ saggsthi̍timuvā̠chā ska̍ndā̠yāska̍nna̠gṃ̠ hi ta-dya-dya̠jñasya̠ saggsthi̍tasya̠ skanda̠tyathō̠ khalvā̍hurgāya̠trī vāva prā̍tassava̠nē nāti̠vāda̠ ityana̍tivāduka ēna̠-mbhrātṛ̍vyō bhavati̠ ya ē̠vaṃ vēda̠ tasmā̍-da̠ṣṭāva̍ṣṭau̠ [-da̠ṣṭāva̍ṣṭau, kṛtvō̍] 21
meaning
the midday pressing is the second pressing — by it he reaches; twelve times the third pressing
verse 24
कृत्वो॑-ऽभि॒षुत्य॑-म्ब्रह्मवा॒दिनो॑ वदन्ति प॒वित्र॑वन्तो॒-ऽन्ये ग्रहा॑ गृ॒ह्यन्ते॒ किम्प॑वित्र उपा॒ग्ं॒शुरिति॒ वाक्प॑वित्र॒ इति॑ ब्रूया-द्वा॒चस्पत॑ये पवस्व वाजि॒न्नित्या॑ह वा॒चैवैन॑-म्पवयति॒ वृष्णो॑ अ॒ग्ं॒शुभ्या॒मित्या॑ह॒ वृष्णो॒ ह्ये॑ताव॒ग्ं॒शू यौ सोम॑स्य॒ गभ॑स्तिपूत॒ इत्या॑ह॒ गभ॑स्तिना॒ ह्ये॑न-म्प॒वय॑ति दे॒वो दे॒वाना᳚-म्प॒वित्र॑म॒सीत्या॑ह दे॒वो ह्ये॑ष [ह्ये॑षः, स-न्दे॒वाना᳚-] 22
kṛtvō̍-'bhi̠ṣutya̍-mbrahmavā̠dinō̍ vadanti pa̠vitra̍vantō̠-'nyē grahā̍ gṛ̠hyantē̠ kimpa̍vitra upā̠gṃ̠śuriti̠ vākpa̍vitra̠ iti̍ brūyā-dvā̠chaspata̍yē pavasva vāji̠nnityā̍ha vā̠chaivaina̍-mpavayati̠ vṛṣṇō̍ a̠gṃ̠śubhyā̠mityā̍ha̠ vṛṣṇō̠ hyē̍tāva̠gṃ̠śū yau sōma̍sya̠ gabha̍stipūta̠ ityā̍ha̠ gabha̍stinā̠ hyē̍na-mpa̠vaya̍ti dē̠vō dē̠vānā̎-mpa̠vitra̍ma̠sītyā̍ha dē̠vō hyē̍ṣa [hyē̍ṣaḥ, sa-ndē̠vānā̎-] 22
meaning
the Brahmavadins say: other grasps with purifying vessels are taken
verse 25
स-न्दे॒वाना᳚-म्प॒वित्रं॒-येँषा᳚-म्भा॒गो-ऽसि॒ तेभ्य॒स्त्वेत्या॑ह॒ येषा॒ग्॒ ह्ये॑ष भा॒गस्तेभ्य॑ एन-ङ्गृ॒ह्णाति॒ स्वा-ङ्कृ॑तो॒-ऽसीत्या॑ह प्रा॒णमे॒व स्वम॑कृत॒ मधु॑मतीर्न॒ इष॑स्कृ॒धीत्या॑ह॒ सर्व॑मे॒वास्मा॑ इ॒दग्ग् स्व॑दयति॒ विश्वे᳚भ्य-स्त्वेन्द्रि॒येभ्यो॑ दि॒व्येभ्यः॒ पार्थि॑वेभ्य॒ इत्या॑हो॒भये᳚ष्वे॒व दे॑वमनु॒ष्येषु॑ प्रा॒णा-न्द॑धाति॒ मन॑स्त्वा॒- [मन॑स्त्वा, अ॒ष्ट्वित्या॑ह॒] 23
sa-ndē̠vānā̎-mpa̠vitra̠ṃ yēṣā̎-mbhā̠gō-'si̠ tēbhya̠stvētyā̍ha̠ yēṣā̠g̠ hyē̍ṣa bhā̠gastēbhya̍ ēna-ṅgṛ̠hṇāti̠ svā-ṅkṛ̍tō̠-'sītyā̍ha prā̠ṇamē̠va svama̍kṛta̠ madhu̍matīrna̠ iṣa̍skṛ̠dhītyā̍ha̠ sarva̍mē̠vāsmā̍ i̠dagg sva̍dayati̠ viśvē̎bhya-stvēndri̠yēbhyō̍ di̠vyēbhya̠ḥ pārthi̍vēbhya̠ ityā̍hō̠bhayē̎ṣvē̠va dē̍vamanu̠ṣyēṣu̍ prā̠ṇā-nda̍dhāti̠ mana̍stvā̠- [mana̍stvā, a̠ṣṭvityā̍ha̠] 23
meaning
he says 'among the gods for whom you are the purifier, for whose portion you are, for them' — whose portion truly this is
verse 26
-ऽष्ट्वित्या॑ह॒ मन॑ ए॒वाश्ञु॑त उ॒र्व॑न्तरि॑क्ष॒-मन्वि॒हीत्या॑हा-न्तरिक्षदेव॒त्यो॑ हि प्रा॒ण-स्स्वाहा᳚ त्वा सुभव॒-स्सूर्या॒येत्या॑ह प्रा॒णा वै स्वभ॑वसो दे॒वास्तेष्वे॒व प॒रोक्ष॑-ञ्जुहोति दे॒वेभ्य॑स्त्वा मरीचि॒पेभ्य॒ इत्या॑हा ऽऽदि॒त्यस्य॒ वै र॒श्मयो॑ दे॒वा म॑रीचि॒पास्तेषा॒-न्त-द्भा॑ग॒धेय॒-न्ताने॒व तेन॑ प्रीणाति॒ यदि॑ का॒मये॑त॒ वर्षु॑कः प॒र्जन्य॑- [प॒र्जन्यः॑, स्या॒दिति॒] 24
-'ṣṭvityā̍ha̠ mana̍ ē̠vāśñu̍ta u̠rva̍ntari̍kṣa̠-manvi̠hītyā̍hā-ntarikṣadēva̠tyō̍ hi prā̠ṇa-ssvāhā̎ tvā subhava̠-ssūryā̠yētyā̍ha prā̠ṇā vai svabha̍vasō dē̠vāstēṣvē̠va pa̠rōkṣa̍-ñjuhōti dē̠vēbhya̍stvā marīchi̠pēbhya̠ ityā̍hā ''di̠tyasya̠ vai ra̠śmayō̍ dē̠vā ma̍rīchi̠pāstēṣā̠-nta-dbhā̍ga̠dhēya̠-ntānē̠va tēna̍ prīṇāti̠ yadi̍ kā̠mayē̍ta̠ varṣu̍kaḥ pa̠rjanya̍- [pa̠rjanya̍ḥ, syā̠diti̠] 24
meaning
he says 'let the mind be nourished' — thereby the atmosphere goes to the atmosphere-deity
verse 27
-स्स्या॒दिति॒ नीचा॒ हस्ते॑न॒ नि मृ॑ज्या॒-द्वृष्टि॑मे॒व नि य॑च्छति॒ यदि॑ का॒मये॒ताव॑र्षुक-स्स्या॒दित्यु॑त्ता॒नेन॒ नि मृ॑ज्या॒-द्वृष्टि॑मे॒वो-द्य॑च्छति॒ यद्य॑भि॒चरे॑द॒मु-ञ्ज॒ह्यथ॑ त्वा होष्या॒मीति॑ ब्रूया॒दाहु॑तिमे॒वैन॑-म्प्रे॒फ्सन्. ह॑न्ति॒ यदि॑ दू॒रे स्यादा तमि॑तोस्तिष्ठे-त्प्रा॒णमे॒वास्या॑नु॒गत्य॑ हन्ति॒ यद्य॑भि॒चरे॑द॒मुष्य॑- [यद्य॑भि॒चरे॑द॒मुष्य॑, त्वा॒ प्रा॒णे] 25
-ssyā̠diti̠ nīchā̠ hastē̍na̠ ni mṛ̍jyā̠-dvṛṣṭi̍mē̠va ni ya̍chChati̠ yadi̍ kā̠mayē̠tāva̍rṣuka-ssyā̠dityu̍ttā̠nēna̠ ni mṛ̍jyā̠-dvṛṣṭi̍mē̠vō-dya̍chChati̠ yadya̍bhi̠charē̍da̠mu-ñja̠hyatha̍ tvā hōṣyā̠mīti̍ brūyā̠dāhu̍timē̠vaina̍-mprē̠phsan. ha̍nti̠ yadi̍ dū̠rē syādā tami̍tōstiṣṭhē-tprā̠ṇamē̠vāsyā̍nu̠gatya̍ hanti̠ yadya̍bhi̠charē̍da̠muṣya̍- [yadya̍bhi̠charē̍da̠muṣya̍, tvā̠ prā̠ṇē] 25
meaning
there would be one — with a lowered hand he wipes it; he thereby withholds rain; if he wishes
verse 28
-त्वा प्रा॒णे सा॑दया॒मीति॑ सादये॒दस॑न्नो॒ वै प्रा॒णः प्रा॒णमे॒वास्य॑ सादयति ष॒ड्भिर॒ग्ं॒शुभिः॑ पवयति॒ ष-ड्वा ऋ॒तव॑ ऋ॒तुभि॑रे॒वैन॑-म्पवयति॒ त्रिः प॑वयति॒ त्रय॑ इ॒मे लो॒का ए॒भिरे॒वैनं॑-लोँ॒कैः प॑वयति ब्रह्मवा॒दिनो॑ वदन्ति॒ कस्मा᳚-थ्स॒त्या-त्त्रयः॑ पशू॒नाग्ं हस्ता॑दाना॒ इति॒ य-त्त्रिरु॑पा॒ग्ं॒ शुग्ं हस्ते॑न विगृ॒ह्णाति॒ तस्मा॒-त्त्रयः॑ पशू॒नाग्ं हस्ता॑दानाः॒ पुरु॑षो ह॒स्ती म॒र्कटः॑ ॥ 26 ॥(माध्य॑दिन्न - म॒ष्टाव॑ष्टा - वे॒ष - मन॑स्त्वा - प॒र्जन्यो॒ - ऽमुष्य॒ - पुरु॑षो॒ - द्वे च॑) (अ. 5)
-tvā prā̠ṇē sā̍dayā̠mīti̍ sādayē̠dasa̍nnō̠ vai prā̠ṇaḥ prā̠ṇamē̠vāsya̍ sādayati ṣa̠ḍbhira̠gṃ̠śubhi̍ḥ pavayati̠ ṣa-ḍvā ṛ̠tava̍ ṛ̠tubhi̍rē̠vaina̍-mpavayati̠ triḥ pa̍vayati̠ traya̍ i̠mē lō̠kā ē̠bhirē̠vaina̍ṃ lō̠kaiḥ pa̍vayati brahmavā̠dinō̍ vadanti̠ kasmā̎-thsa̠tyā-ttraya̍ḥ paśū̠nāgṃ hastā̍dānā̠ iti̠ ya-ttriru̍pā̠gṃ̠ śugṃ hastē̍na vigṛ̠hṇāti̠ tasmā̠-ttraya̍ḥ paśū̠nāgṃ hastā̍dānā̠ḥ puru̍ṣō ha̠stī ma̠rkaṭa̍ḥ ॥ 26 ॥(mādhya̍dinna - ma̠ṣṭāva̍ṣṭā - vē̠ṣa - mana̍stvā - pa̠rjanyō̠ - 'muṣya̠ - puru̍ṣō̠ - dvē cha̍) (a. 5)
meaning
he says 'I settle you in the prana' — he settles it; the prana is truly unsettled — he settles his prana
verse 29
दे॒वा वै य-द्य॒ज्ञे-ऽकु॑र्वत॒ तदसु॑रा अकुर्वत॒ ते दे॒वा उ॑पा॒ग्ं॒शौ य॒ज्ञग्ं स॒ग्ग्॒स्थाप्य॑मपश्य॒-न्तमु॑पा॒ग्ं॒शौ सम॑स्थापय॒-न्ते-ऽसु॑रा॒ वज्र॑मु॒द्यत्य॑ दे॒वान॒भ्या॑यन्त॒ ते दे॒वा बिभ्य॑त॒ इन्द्र॒मुपा॑धाव॒-न्तानिन्द्रो᳚-ऽन्तर्या॒मेणा॒न्तर॑धत्त॒ तद॑न्तर्या॒मस्या᳚न्तर्याम॒त्वं-यँद॑न्तर्या॒मो गृ॒ह्यते॒ भ्रातृ॑व्याने॒व त-द्यज॑मानो॒-ऽन्तर्ध॑त्ते॒ ऽन्तस्ते॑ [-ऽन्तर्ध॑त्ते॒ ऽन्तस्ते᳚, द॒धा॒मि॒ द्यावा॑पृथि॒वी] 27
dē̠vā vai ya-dya̠jñē-'ku̍rvata̠ tadasu̍rā akurvata̠ tē dē̠vā u̍pā̠gṃ̠śau ya̠jñagṃ sa̠gg̠sthāpya̍mapaśya̠-ntamu̍pā̠gṃ̠śau sama̍sthāpaya̠-ntē-'su̍rā̠ vajra̍mu̠dyatya̍ dē̠vāna̠bhyā̍yanta̠ tē dē̠vā bibhya̍ta̠ indra̠mupā̍dhāva̠-ntānindrō̎-'ntaryā̠mēṇā̠ntara̍dhatta̠ tada̍ntaryā̠masyā̎mtaryāma̠tvaṃ yada̍ntaryā̠mō gṛ̠hyatē̠ bhrātṛ̍vyānē̠va ta-dyaja̍mānō̠-'ntardha̍ttē̠ 'ntastē̍ [-'ntardha̍ttē̠ 'ntastē̎, da̠dhā̠mi̠ dyāvā̍pṛthi̠vī] 27
meaning
The gods did whatever they did at the sacrifice and the demons did the same; the gods offered oblation at the upamshu
verse 30
दधामि॒ द्यावा॑पृथि॒वी अ॒न्तरु॒-र्व॑न्तरि॑क्ष॒-मित्या॑है॒भिरे॒व लो॒कैर्यज॑मानो॒ भ्रातृ॑व्यान॒न्तर्ध॑त्ते॒ ते दे॒वा अ॑मन्य॒न्तेन्द्रो॒ वा इ॒दम॑भू॒द्य-द्व॒यग्ग् स्म इति॒ ते᳚-ऽब्रुव॒-न्मघ॑व॒न्ननु॑ न॒ आ भ॒जेति॑ स॒जोषा॑ दे॒वैरव॑रैः॒ परै॒श्चेत्य॑ब्रवी॒द्ये चै॒व दे॒वाः परे॒ ये चाव॑रे॒ तानु॒भया॑- [तानु॒भयान्॑, अ॒न्वाभ॑ज-थ्स॒जोषा॑] 28
dadhāmi̠ dyāvā̍pṛthi̠vī a̠ntaru̠-rva̍ntari̍kṣa̠-mityā̍hai̠bhirē̠va lō̠kairyaja̍mānō̠ bhrātṛ̍vyāna̠ntardha̍ttē̠ tē dē̠vā a̍manya̠ntēndrō̠ vā i̠dama̍bhū̠dya-dva̠yagg sma iti̠ tē̎-'bruva̠-nmagha̍va̠nnanu̍ na̠ ā bha̠jēti̍ sa̠jōṣā̍ dē̠vairava̍rai̠ḥ parai̠śchētya̍bravī̠dyē chai̠va dē̠vāḥ parē̠ yē chāva̍rē̠ tānu̠bhayā̍- [tānu̠bhayān̍, a̠nvābha̍ja-thsa̠jōṣā̍] 28
meaning
he says 'I place between heaven and earth, the vast atmosphere' — by these very worlds he sacrifices
verse 31
-न॒न्वाभ॑ज-थ्स॒जोषा॑ दे॒वैरव॑रैः॒ परै॒श्चेत्या॑ह॒ ये चै॒व दे॒वाः परे॒ ये चाव॑रे॒ तानु॒भया॑-न॒न्वाभ॑ज-त्यन्तर्या॒मे म॑घव-न्मादय॒स्वेत्या॑ह य॒ज्ञादे॒व यज॑मान॒-न्नान्तरे᳚त्युपया॒म-गृ॑हीतो॒ ऽसीत्या॑हापा॒नस्य॒ धृत्यै॒ यदु॒भाव॑पवि॒त्रौ गृ॒ह्येया॑ता-म्प्रा॒णम॑पा॒नो-ऽनु॒ न्यृ॑च्छे-त्प्र॒मायु॑क-स्स्या-त्प॒वित्र॑वानन्तर्या॒मो गृ॑ह्यते [गृ॑ह्यते, प्रा॒णा॒पा॒नयो॒-र्विधृ॑त्यै] 29
-na̠nvābha̍ja-thsa̠jōṣā̍ dē̠vairava̍rai̠ḥ parai̠śchētyā̍ha̠ yē chai̠va dē̠vāḥ parē̠ yē chāva̍rē̠ tānu̠bhayā̍-na̠nvābha̍ja-tyantaryā̠mē ma̍ghava-nmādaya̠svētyā̍ha ya̠jñādē̠va yaja̍māna̠-nnāntarē̎tyupayā̠ma-gṛ̍hītō̠ 'sītyā̍hāpā̠nasya̠ dhṛtyai̠ yadu̠bhāva̍pavi̠trau gṛ̠hyēyā̍tā-mprā̠ṇama̍pā̠nō-'nu̠ nyṛ̍chChē-tpra̠māyu̍ka-ssyā-tpa̠vitra̍vānantaryā̠mō gṛ̍hyatē [gṛ̍hyatē, prā̠ṇā̠pā̠nayō̠-rvidhṛ̍tyai] 29
meaning
he says 'share together with both gods, the lesser and the greater' — those gods who are both
verse 32
प्राणापा॒नयो॒-र्विधृ॑त्यै प्राणापा॒नौ वा ए॒तौ यदु॑पाग्श्वन्तर्या॒मौ व्या॒न उ॑पाग्ंशु॒ सव॑नो॒ य-ङ्का॒मये॑त प्र॒मायु॑क-स्स्या॒दित्यसग्ग्॑ स्पृष्टौ॒ तस्य॑ सादये-द्व्या॒नेनै॒वास्य॑ प्राणापा॒नौ वि च्छि॑नत्ति ता॒ज-क्प्र मी॑यते॒ य-ङ्का॒मये॑त॒ सर्व॒मायु॑रिया॒दिति॒ सग्ग् स्पृ॑ष्टौ॒ तस्य॑ सादये-द्व्या॒नेनै॒वास्य॑ प्राणापा॒नौ स-न्त॑नोति॒ सर्व॒मायु॑रेति ॥ 30 ॥(त॒ - उ॒भया᳚न् - गृह्यते॒ - चतु॑श्चत्वारिग्ंशच्च) (अ. 6)
prāṇāpā̠nayō̠-rvidhṛ̍tyai prāṇāpā̠nau vā ē̠tau yadu̍pāgśvantaryā̠mau vyā̠na u̍pāgṃśu̠ sava̍nō̠ ya-ṅkā̠mayē̍ta pra̠māyu̍ka-ssyā̠dityasagg̍ spṛṣṭau̠ tasya̍ sādayē-dvyā̠nēnai̠vāsya̍ prāṇāpā̠nau vi chChi̍natti tā̠ja-kpra mī̍yatē̠ ya-ṅkā̠mayē̍ta̠ sarva̠māyu̍riyā̠diti̠ sagg spṛ̍ṣṭau̠ tasya̍ sādayē-dvyā̠nēnai̠vāsya̍ prāṇāpā̠nau sa-nta̍nōti̠ sarva̠māyu̍rēti ॥ 30 ॥(ta̠ - u̠bhayā̎n - gṛhyatē̠ - chatu̍śchatvārigṃśachcha) (a. 6)
meaning
for the separation of the in-breath and out-breath — for the in-breath and out-breath are truly the two upamshu and antarayama; the vyana is the
verse 33
वाग्वा ए॒षा यदै᳚न्द्रवाय॒वो यदै᳚न्द्रवाय॒वाग्रा॒ ग्रहा॑ गृ॒ह्यन्ते॒ वाच॑मे॒वानु॒ प्र य॑न्ति वा॒यु-न्दे॒वा अ॑ब्रुव॒न्-थ्सोम॒ग्ं॒ राजा॑नग्ं हना॒मेति॒ सो᳚-ऽब्रवी॒-द्वरं॑-वृँणै॒ मद॑ग्रा ए॒व वो॒ ग्रहा॑ गृह्यान्ता॒ इति॒ तस्मा॑दैन्द्रवाय॒वाग्रा॒ ग्रहा॑ गृह्यन्ते॒ तम॑घ्न॒न्-थ्सो॑-ऽपूय॒-त्त-न्दे॒वा नोपा॑धृष्णुव॒-न्ते वा॒युम॑ब्रुव-न्नि॒म-न्नः॑ स्वद॒ये- [-न्नि॒म-न्नः॑ स्वदय, इति॒ सो᳚-ऽब्रवी॒-] 31
vāgvā ē̠ṣā yadai̎mdravāya̠vō yadai̎mdravāya̠vāgrā̠ grahā̍ gṛ̠hyantē̠ vācha̍mē̠vānu̠ pra ya̍nti vā̠yu-ndē̠vā a̍bruva̠n-thsōma̠gṃ̠ rājā̍nagṃ hanā̠mēti̠ sō̎-'bravī̠-dvara̍ṃ vṛṇai̠ mada̍grā ē̠va vō̠ grahā̍ gṛhyāntā̠ iti̠ tasmā̍daindravāya̠vāgrā̠ grahā̍ gṛhyantē̠ tama̍ghna̠n-thsō̍-'pūya̠-tta-ndē̠vā nōpā̍dhṛṣṇuva̠-ntē vā̠yuma̍bruva-nni̠ma-nna̍-ssvada̠yē- [-nni̠ma-nna̍-ssvadaya, iti̠ sō̎-'bravī̠-] 31
meaning
speech truly is this ekadashe — when the ekadashe grasps are taken, he takes hold of speech
verse 34
-ति॒ सो᳚-ऽब्रवी॒-द्वरं॑-वृँणै मद्देव॒त्या᳚न्ये॒व वः॒ पात्रा᳚ण्युच्यान्ता॒ इति॒ तस्मा᳚न्नानादेव॒त्या॑नि॒ सन्ति॑ वाय॒व्या᳚न्युच्यन्ते॒ तमे᳚भ्यो वा॒युरे॒वास्व॑दय॒-त्तस्मा॒द्य-त्पूय॑ति॒ त-त्प्र॑वा॒ते वि ष॑जन्ति वा॒युर्हि तस्य॑ पवयि॒ता स्व॑दयि॒ता तस्य॑ वि॒ग्रह॑ण॒-न्नावि॑न्द॒न्-थ्सादि॑तिरब्रवी॒-द्वरं॑-वृँणा॒ अथ॒ मया॒ वि गृ॑ह्णीद्ध्व-म्मद्देव॒त्या॑ ए॒व व॒-स्सोमा᳚- [व॒-स्सोमाः᳚, स॒न्ना] 32
-ti̠ sō̎-'bravī̠-dvara̍ṃ vṛṇai maddēva̠tyā̎nyē̠va va̠ḥ pātrā̎ṇyuchyāntā̠ iti̠ tasmā̎nnānādēva̠tyā̍ni̠ santi̍ vāya̠vyā̎nyuchyantē̠ tamē̎bhyō vā̠yurē̠vāsva̍daya̠-ttasmā̠dya-tpūya̍ti̠ ta-tpra̍vā̠tē vi ṣa̍janti vā̠yurhi tasya̍ pavayi̠tā sva̍dayi̠tā tasya̍ vi̠graha̍ṇa̠-nnāvi̍nda̠n-thsādi̍tirabravī̠-dvara̍ṃ vṛṇā̠ atha̠ mayā̠ vi gṛ̍hṇīddhva-mmaddēva̠tyā̍ ē̠va va̠-ssōmā̎- [va̠-ssōmā̎ḥ, sa̠nnā] 32
meaning
he said 'let me choose a boon — let your vessels be named after my deity alone' — thus
verse 35
-स्स॒न्ना अ॑स॒-न्नित्यु॑पया॒मगृ॑हीतो॒-ऽसी-त्या॑हा-दितिदेव॒त्या᳚स्तेन॒ यानि॒ हि दा॑रु॒मया॑णि॒ पात्रा᳚ण्य॒स्यै तानि॒ योने॒-स्सम्भू॑तानि॒ यानि॑ मृ॒न्मया॑नि सा॒क्षा-त्तान्य॒स्यै तस्मा॑दे॒वमा॑ह॒ वाग्वै परा॒च्य-व्या॑कृता-ऽवद॒-त्ते दे॒वा इन्द्र॑मब्रुवन्नि॒मा-न्नो॒ वाचं॒-व्याँकु॒र्विति॒ सो᳚-ऽब्रवी॒-द्वरं॑-वृँणै॒ मह्य॑-ञ्चै॒वैष वा॒यवे॑ च स॒ह गृ॑ह्याता॒ इति॒ तस्मा॑दैन्द्रवाय॒व-स्स॒ह गृ॑ह्यते॒ तामिन्द्रो॑ मद्ध्य॒तो॑-ऽव॒क्रम्य॒ व्याक॑रो॒-त्तस्मा॑दि॒यं-व्याँकृ॑ता॒ वागु॑द्यते॒ तस्मा᳚-थ्स॒कृदिन्द्रा॑य मद्ध्य॒तो गृ॑ह्यते॒ द्विर्वा॒यवे॒ द्वौ हि स वरा॒ववृ॑णीत ॥ 33 ॥(स्व॒द॒य॒ - सोमाः᳚ - स॒हा - ष्टाविग्ं॑शतिश्च) (अ. 7)
-ssa̠nnā a̍sa̠-nnityu̍payā̠magṛ̍hītō̠-'sī-tyā̍hā-ditidēva̠tyā̎stēna̠ yāni̠ hi dā̍ru̠mayā̍ṇi̠ pātrā̎ṇya̠syai tāni̠ yōnē̠-ssambhū̍tāni̠ yāni̍ mṛ̠nmayā̍ni sā̠kṣā-ttānya̠syai tasmā̍dē̠vamā̍ha̠ vāgvai parā̠chya-vyā̍kṛtā-'vada̠-ttē dē̠vā indra̍mabruvanni̠mā-nnō̠ vācha̠ṃ vyāku̠rviti̠ sō̎-'bravī̠-dvara̍ṃ vṛṇai̠ mahya̍-ñchai̠vaiṣa vā̠yavē̍ cha sa̠ha gṛ̍hyātā̠ iti̠ tasmā̍daindravāya̠va-ssa̠ha gṛ̍hyatē̠ tāmindrō̍ maddhya̠tō̍-'va̠kramya̠ vyāka̍rō̠-ttasmā̍di̠yaṃ vyākṛ̍tā̠ vāgu̍dyatē̠ tasmā̎-thsa̠kṛdindrā̍ya maddhya̠tō gṛ̍hyatē̠ dvirvā̠yavē̠ dvau hi sa varā̠vavṛ̍ṇīta ॥ 33 ॥(sva̠da̠ya̠ - sōmā̎ḥ - sa̠hā - ṣṭāvigṃ̍śatiścha) (a. 7)
meaning
he says 'you are taken without being taken' — the Aditi-deity; for what is the vessel taken
verse 36
मि॒त्र-न्दे॒वा अ॑ब्रुव॒न्-थ्सोम॒ग्ं॒ राजा॑नग्ं हना॒मेति॒ सो᳚-ऽब्रवी॒न्नाहग्ं सर्व॑स्य॒ वा अ॒ह-म्मि॒त्रम॒स्मीति॒ तम॑ब्रुव॒न्॒. हना॑मै॒वेति॒ सो᳚-ऽब्रवी॒-द्वरं॑-वृँणै॒ पय॑सै॒व मे॒ सोमग्ग्॑ श्रीण॒न्निति॒ तस्मा᳚-न्मैत्रावरु॒ण-म्पय॑सा श्रीणन्ति॒ तस्मा᳚-त्प॒शवो-ऽपा᳚क्राम-न्मि॒त्र-स्सन् क्रू॒रम॑क॒रिति॑ क्रू॒रमि॑व॒ खलु॒ वा ए॒ष [वा ए॒षः, क॒रो॒ति॒ य-स्सोमे॑न॒] 34
mi̠tra-ndē̠vā a̍bruva̠n-thsōma̠gṃ̠ rājā̍nagṃ hanā̠mēti̠ sō̎-'bravī̠nnāhagṃ sarva̍sya̠ vā a̠ha-mmi̠trama̠smīti̠ tama̍bruva̠n̠. hanā̍mai̠vēti̠ sō̎-'bravī̠-dvara̍ṃ vṛṇai̠ paya̍sai̠va mē̠ sōmagg̍ śrīṇa̠nniti̠ tasmā̎-nmaitrāvaru̠ṇa-mpaya̍sā śrīṇanti̠ tasmā̎-tpa̠śavō-'pā̎krāma-nmi̠tra-ssan krū̠rama̍ka̠riti̍ krū̠rami̍va̠ khalu̠ vā ē̠ṣa [vā ē̠ṣaḥ, ka̠rō̠ti̠ ya-ssōmē̍na̠] 34
meaning
the gods said to Mitra: 'let us slay King Soma' — he said: I am not all
verse 37
क॑रोति॒ य-स्सोमे॑न॒ यज॑ते॒ तस्मा᳚-त्प॒शवो-ऽप॑ क्रामन्ति॒ यन्मै᳚त्रावरु॒ण-म्पय॑सा श्री॒णाति॑ प॒शुभि॑रे॒व तन्मि॒त्रग्ं स॑म॒र्धय॑ति प॒शुभि॒र्यज॑मान-म्पु॒रा खलु॒ वावैव-म्मि॒त्रो॑-ऽवे॒दप॒ म-त्क्रू॒र-ञ्च॒क्रुषः॑ प॒शवः॑ क्रमिष्य॒न्तीति॒ तस्मा॑दे॒वम॑वृणीत॒ वरु॑ण-न्दे॒वा अ॑ब्रुव॒-न्त्वया-ऽग्ं॑श॒भुवा॒ सोम॒ग्ं॒ राजा॑नग्ं हना॒मेति॒ सो᳚-ऽब्रवी॒-द्वरं॑-वृँणै॒ मह्य॑-ञ्चै॒- [मह्य॑-ञ्च, ए॒वैष मि॒त्राय॑] 35
ka̍rōti̠ ya-ssōmē̍na̠ yaja̍tē̠ tasmā̎-tpa̠śavō-'pa̍ krāmanti̠ yanmai̎trāvaru̠ṇa-mpaya̍sā śrī̠ṇāti̍ pa̠śubhi̍rē̠va tanmi̠tragṃ sa̍ma̠rdhaya̍ti pa̠śubhi̠ryaja̍māna-mpu̠rā khalu̠ vāvaiva-mmi̠trō̍-'vē̠dapa̠ ma-tkrū̠ra-ñcha̠kruṣa̍ḥ pa̠śava̍ḥ kramiṣya̠ntīti̠ tasmā̍dē̠vama̍vṛṇīta̠ varu̍ṇa-ndē̠vā a̍bruva̠-ntvayā-'gṃ̍śa̠bhuvā̠ sōma̠gṃ̠ rājā̍nagṃ hanā̠mēti̠ sō̎-'bravī̠-dvara̍ṃ vṛṇai̠ mahya̍-ñchai̠- [mahya̍-ñcha, ē̠vaiṣa mi̠trāya̍] 35
meaning
he does so; animals depart from one who sacrifices with Soma — for the Maitravarunas
verse 38
-वैष मि॒त्राय॑ च स॒ह गृ॑ह्याता॒ इति॒ तस्मा᳚न्मैत्रावरु॒ण-स्स॒ह गृ॑ह्यते॒ तस्मा॒-द्राज्ञा॒ राजा॑नमग्ंश॒भुवा᳚ घ्नन्ति॒ वैश्ये॑न॒ वैश्यग्ं॑ शू॒द्रेण॑ शू॒द्र-न्न वा इ॒द-न्दिवा॒ न नक्त॑मासी॒दव्या॑वृत्त॒-न्ते दे॒वा मि॒त्रावरु॑णावब्रुवन्नि॒द-न्नो॒ विवा॑सयत॒मिति॒ ताव॑ब्रूतां॒-वँरं॑-वृँणावहा॒ एक॑ ए॒वा-ऽऽव-त्पूर्वो॒ ग्रहो॑ गृह्याता॒ इति॒ तस्मा॑दैन्द्रवाय॒वः पूर्वो॑ मैत्रावरु॒णा-द्गृ॑ह्यते प्राणापा॒नौ ह्ये॑तौ यदु॑पाग्-श्वन्तर्या॒मौ मि॒त्रो-ऽह॒रज॑नय॒-द्वरु॑णो॒ रात्रि॒-न्ततो॒ वा इ॒दं-व्यौँ᳚च्छ॒द्य-न्मै᳚त्रावरु॒णो गृ॒ह्यते॒ व्यु॑ष्ट्यै ॥ 36 ॥(ए॒ष - चै᳚ - न्द्रवाय॒वो - द्वाविग्ं॑शतिश्च) (अ. 8)
-vaiṣa mi̠trāya̍ cha sa̠ha gṛ̍hyātā̠ iti̠ tasmā̎nmaitrāvaru̠ṇa-ssa̠ha gṛ̍hyatē̠ tasmā̠-drājñā̠ rājā̍namagṃśa̠bhuvā̎ ghnanti̠ vaiśyē̍na̠ vaiśyagṃ̍ śū̠drēṇa̍ śū̠dra-nna vā i̠da-ndivā̠ na nakta̍māsī̠davyā̍vṛtta̠-ntē dē̠vā mi̠trāvaru̍ṇāvabruvanni̠da-nnō̠ vivā̍sayata̠miti̠ tāva̍brūtā̠ṃ vara̍ṃ vṛṇāvahā̠ ēka̍ ē̠vā-''va-tpūrvō̠ grahō̍ gṛhyātā̠ iti̠ tasmā̍daindravāya̠vaḥ pūrvō̍ maitrāvaru̠ṇā-dgṛ̍hyatē prāṇāpā̠nau hyē̍tau yadu̍pāg-śvantaryā̠mau mi̠trō-'ha̠raja̍naya̠-dvaru̍ṇō̠ rātri̠-ntatō̠ vā i̠daṃ vyau̎chCha̠dya-nmai̎trāvaru̠ṇō gṛ̠hyatē̠ vyu̍ṣṭyai ॥ 36 ॥(ē̠ṣa - chai̎ - ndravāya̠vō - dvāvigṃ̍śatiścha) (a. 8)
meaning
therefore from Mitra also, they are taken together; therefore the Maitravarunas are taken together
verse 39
य॒ज्ञस्य॒ शिरो᳚-ऽच्छिद्यत॒ ते दे॒वा अ॒श्विना॑वब्रुव-न्भि॒षजौ॒ वै स्थ॑ इ॒दं-यँ॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ प्रति॑ धत्त॒मिति॒ ताव॑ब्रूतां॒-वँरं॑-वृँणावहै॒ ग्रह॑ ए॒व ना॒वत्रापि॑ गृह्यता॒मिति॒ ताभ्या॑-मे॒तमा᳚श्वि॒न-म॑गृह्ण॒-न्ततो॒ वै तौ य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ प्रत्य॑धत्तां॒-यँदा᳚श्वि॒नो गृ॒ह्यते॑ य॒ज्ञस्य॒ निष्कृ॑त्यै॒ तौ दे॒वा अ॑ब्रुव॒न्नपू॑तौ॒ वा इ॒मौ म॑नुष्यच॒रौ [ ] 37
ya̠jñasya̠ śirō̎-'chChidyata̠ tē dē̠vā a̠śvinā̍vabruva-nbhi̠ṣajau̠ vai stha̍ i̠daṃ ya̠jñasya̠ śira̠ḥ prati̍ dhatta̠miti̠ tāva̍brūtā̠ṃ vara̍ṃ vṛṇāvahai̠ graha̍ ē̠va nā̠vatrāpi̍ gṛhyatā̠miti̠ tābhyā̍-mē̠tamā̎śvi̠na-ma̍gṛhṇa̠-ntatō̠ vai tau ya̠jñasya̠ śira̠ḥ pratya̍dhattā̠ṃ yadā̎śvi̠nō gṛ̠hyatē̍ ya̠jñasya̠ niṣkṛ̍tyai̠ tau dē̠vā a̍bruva̠nnapū̍tau̠ vā i̠mau ma̍nuṣyacha̠rau [ ] 37
meaning
the head of the sacrifice was severed; the gods said to the Ashvins: you are the two physicians — this
verse 40
भि॒षजा॒विति॒ तस्मा᳚-द्ब्राह्म॒णेन॑ भेष॒ज-न्न का॒र्य॑मपू॑तो॒ ह्ये᳚(1॒)षो॑ ऽमे॒द्ध्यो यो भि॒षक्तौ ब॑हिष्पवमा॒नेन॑ पवयि॒त्वा ताभ्या॑-मे॒तमा᳚श्वि॒न-म॑गृह्ण॒-न्तस्मा᳚-द्बहिष्पवमा॒ने स्तु॒त आ᳚श्वि॒नो गृ॑ह्यते॒ तस्मा॑दे॒वं-विँ॒दुषा॑ बहिष्पवमा॒न उ॑प॒सद्यः॑ प॒वित्रं॒-वैँ ब॑हिष्पवमा॒न आ॒त्मान॑मे॒व प॑वयते॒ तयो᳚-ऽस्त्रे॒धा भैष॑ज्यं॒-विँ न्य॑दधुर॒ग्नौ तृती॑यम॒फ्सु तृती॑य-म्ब्राह्म॒णे तृती॑य॒-न्तस्मा॑दुदपा॒त्र- [तृती॑य॒-न्तस्मा॑दुदपा॒त्रम्, उ॒प॒नि॒धाय॑] 38
bhi̠ṣajā̠viti̠ tasmā̎-dbrāhma̠ṇēna̍ bhēṣa̠ja-nna kā̠rya̍mapū̍tō̠ hyē̎(1̠)ṣō̍ 'mē̠ddhyō yō bhi̠ṣaktau ba̍hiṣpavamā̠nēna̍ pavayi̠tvā tābhyā̍-mē̠tamā̎śvi̠na-ma̍gṛhṇa̠-ntasmā̎-dbahiṣpavamā̠nē stu̠ta ā̎śvi̠nō gṛ̍hyatē̠ tasmā̍dē̠vaṃ vi̠duṣā̍ bahiṣpavamā̠na u̍pa̠sadya̍ḥ pa̠vitra̠ṃ vai ba̍hiṣpavamā̠na ā̠tmāna̍mē̠va pa̍vayatē̠ tayō̎-'strē̠dhā bhaiṣa̍jya̠ṃ vi nya̍dadhura̠gnau tṛtī̍yama̠phsu tṛtī̍ya-mbrāhma̠ṇē tṛtī̍ya̠-ntasmā̍dudapā̠tra- [tṛtī̍ya̠-ntasmā̍dudapā̠tram, u̠pa̠ni̠dhāya̍] 38
meaning
the two physicians — therefore the Brahmin should not use medicine, for this one is impure
verse 41
-मु॑पनि॒धाय॑ ब्राह्म॒ण-न्द॑क्षिण॒तो नि॒षाद्य॑ भेष॒ज-ङ्कु॑र्या॒-द्याव॑दे॒व भे॑ष॒ज-न्तेन॑ करोति स॒मर्धु॑कमस्य कृ॒त-म्भ॑वति ब्रह्मवा॒दिनो॑ वदन्ति॒ कस्मा᳚-थ्स॒त्यादेक॑पात्रा द्विदेव॒त्या॑ गृ॒ह्यन्ते᳚ द्वि॒पात्रा॑ हूयन्त॒ इति॒ यदेक॑पात्रा गृ॒ह्यन्ते॒ तस्मा॒देको᳚-ऽन्तर॒तः प्रा॒णो द्वि॒पात्रा॑ हूयन्ते॒ तस्मा॒-द्द्वौद्वौ॑ ब॒हिष्टा᳚-त्प्रा॒णाः प्रा॒णा वा ए॒ते य-द्द्वि॑देव॒त्याः᳚ प॒शव॒ इडा॒ यदिडा॒-म्पूर्वा᳚-न्द्विदेव॒त्ये᳚भ्य उप॒ह्वये॑त [ ] 39
-mu̍pani̠dhāya̍ brāhma̠ṇa-nda̍kṣiṇa̠tō ni̠ṣādya̍ bhēṣa̠ja-ṅku̍ryā̠-dyāva̍dē̠va bhē̍ṣa̠ja-ntēna̍ karōti sa̠mardhu̍kamasya kṛ̠ta-mbha̍vati brahmavā̠dinō̍ vadanti̠ kasmā̎-thsa̠tyādēka̍pātrā dvidēva̠tyā̍ gṛ̠hyantē̎ dvi̠pātrā̍ hūyanta̠ iti̠ yadēka̍pātrā gṛ̠hyantē̠ tasmā̠dēkō̎-'ntara̠taḥ prā̠ṇō dvi̠pātrā̍ hūyantē̠ tasmā̠-ddvaudvau̍ ba̠hiṣṭā̎-tprā̠ṇāḥ prā̠ṇā vā ē̠tē ya-ddvi̍dēva̠tyā̎ḥ pa̠śava̠ iḍā̠ yadiḍā̠-mpūrvā̎-ndvidēva̠tyē̎bhya upa̠hvayē̍ta [ ] 39
meaning
having placed the Brahmin to the south and seated him, he makes medicine — as long as
verse 42
प॒शुभिः॑ प्रा॒णान॒न्तर्द॑धीत प्र॒मायु॑क-स्स्या-द्द्विदेव॒त्या᳚-न्भक्षयि॒त्वेडा॒मुप॑ ह्वयते प्रा॒णाने॒वा-ऽऽत्म-न्धि॒त्वा प॒शूनुप॑ ह्वयते॒ वाग्वा ऐ᳚न्द्रवाय॒वश्चक्षु॑-र्मैत्रावरु॒ण-श्श्रोत्र॑माश्वि॒नः पु॒रस्ता॑दैन्द्रवाय॒व-म्भ॑क्षयति॒ तस्मा᳚-त्पु॒रस्ता᳚-द्वा॒चा व॑दति पु॒रस्ता᳚न्मैत्रावरु॒ण-न्तस्मा᳚-त्पु॒रस्ता॒च्चक्षु॑षा पश्यति स॒र्वतः॑ परि॒हार॑माश्वि॒न-न्तस्मा᳚-थ्स॒र्वत॒-श्श्रोत्रे॑ण शृणोति प्रा॒णा वा ए॒ते य-द्द्वि॑देव॒त्या॑ [य-द्द्वि॑देव॒त्याः᳚, अरि॑क्तानि॒] 40
pa̠śubhi̍ḥ prā̠ṇāna̠ntarda̍dhīta pra̠māyu̍ka-ssyā-ddvidēva̠tyā̎-nbhakṣayi̠tvēḍā̠mupa̍ hvayatē prā̠ṇānē̠vā-''tma-ndhi̠tvā pa̠śūnupa̍ hvayatē̠ vāgvā ai̎mdravāya̠vaśchakṣu̍-rmaitrāvaru̠ṇa-śśrōtra̍māśvi̠naḥ pu̠rastā̍daindravāya̠va-mbha̍kṣayati̠ tasmā̎-tpu̠rastā̎-dvā̠chā va̍dati pu̠rastā̎nmaitrāvaru̠ṇa-ntasmā̎-tpu̠rastā̠chchakṣu̍ṣā paśyati sa̠rvata̍ḥ pari̠hāra̍māśvi̠na-ntasmā̎-thsa̠rvata̠-śśrōtrē̍ṇa śṛṇōti prā̠ṇā vā ē̠tē ya-ddvi̍dēva̠tyā̍ [ya-ddvi̍dēva̠tyā̎ḥ, ari̍ktāni̠] 40
meaning
he establishes the vital airs within by means of cattle; he would have lived out his life; having eaten what belongs to two deities, the Ida
verse 43
अरि॑क्तानि॒ पात्रा॑णि सादयति॒ तस्मा॒दरि॑क्ता अन्तर॒तः प्रा॒णा यतः॒ खलु॒ वै य॒ज्ञस्य॒ वित॑तस्य॒ न क्रि॒यते॒ तदनु॑ य॒ज्ञग्ं रक्षा॒ग्॒स्यव॑ चरन्ति॒ यदरि॑क्तानि॒ पात्रा॑णि सा॒दय॑ति क्रि॒यमा॑णमे॒व त-द्य॒ज्ञस्य॑ शये॒ रक्ष॑सा॒ -मन॑न्ववचाराय॒ दक्षि॑णस्य हवि॒र्धान॒स्योत्त॑रस्यां-वँर्त॒न्याग्ं सा॑दयति वा॒च्ये॑व वाच॑-न्दधा॒त्या तृ॑तीयसव॒ना-त्परि॑ शेरे य॒ज्ञस्य॒ सन्त॑त्यै ॥ 41 ॥(म॒नु॒ष्य॒च॒रा - वु॑दपा॒त्र - मु॑प॒ह्वये॑त - द्विदेव॒त्याः᳚ - षट्च॑त्वारिग्ंशच्च) (अ. 9)
ari̍ktāni̠ pātrā̍ṇi sādayati̠ tasmā̠dari̍ktā antara̠taḥ prā̠ṇā yata̠ḥ khalu̠ vai ya̠jñasya̠ vita̍tasya̠ na kri̠yatē̠ tadanu̍ ya̠jñagṃ rakṣā̠g̠syava̍ charanti̠ yadari̍ktāni̠ pātrā̍ṇi sā̠daya̍ti kri̠yamā̍ṇamē̠va ta-dya̠jñasya̍ śayē̠ rakṣa̍sā̠ -mana̍nvavachārāya̠ dakṣi̍ṇasya havi̠rdhāna̠syōtta̍rasyāṃ varta̠nyāgṃ sā̍dayati vā̠chyē̍va vācha̍-ndadhā̠tyā tṛ̍tīyasava̠nā-tpari̍ śērē ya̠jñasya̠ santa̍tyai ॥ 41 ॥(ma̠nu̠ṣya̠cha̠rā - vu̍dapā̠tra - mu̍pa̠hvayē̍ta - dvidēva̠tyā̎ḥ - ṣaṭcha̍tvārigṃśachcha) (a. 9)
meaning
he sets down the empty vessels; therefore the vital airs are empty within — for truly
verse 44
बृह॒स्पति॑र्दे॒वाना᳚-म्पु॒रोहि॑त॒ आसी॒-च्छण्डा॒मर्का॒-वसु॑राणा॒-म्ब्रह्म॑ण् वन्तो दे॒वा आस॒-न्ब्रह्म॑ण् व॒न्तो-ऽसु॑रा॒स्ते᳚(1॒) ऽन्यो᳚-ऽन्य-न्नाश॑क्नुव-न्न॒भिभ॑वितु॒-न्ते दे॒वा-श्शण्डा॒मर्का॒-वुपा॑मन्त्रयन्त॒ ता व॑ब्रूतां॒-वँरं॑-वृँणावहै॒ ग्रहा॑वे॒व ना॒वत्रापि॑ गृह्येता॒मिति॒ ताभ्या॑मे॒तौ शु॒क्राम॒न्थिना॑-वगृह्ण॒-न्ततो॑ दे॒वा अभ॑व॒-न्परा-ऽसु॑रा॒ यस्यै॒वं-विँ॒दुषः॑ शु॒क्राम॒न्थिनौ॑ गृ॒ह्येते॒ भ॑वत्या॒त्मना॒ परा᳚- [परा᳚, अ॒स्य॒ भ्रातृ॑व्यो] 42
bṛha̠spati̍rdē̠vānā̎-mpu̠rōhi̍ta̠ āsī̠-chChaṇḍā̠markā̠-vasu̍rāṇā̠-mbrahma̍ṇ vantō dē̠vā āsa̠-nbrahma̍ṇ va̠ntō-'su̍rā̠stē̎(1̠) 'nyō̎-'nya-nnāśa̍knuva-nna̠bhibha̍vitu̠-ntē dē̠vā-śśaṇḍā̠markā̠-vupā̍mantrayanta̠ tā va̍brūtā̠ṃ vara̍ṃ vṛṇāvahai̠ grahā̍vē̠va nā̠vatrāpi̍ gṛhyētā̠miti̠ tābhyā̍mē̠tau śu̠krāma̠nthinā̍-vagṛhṇa̠-ntatō̍ dē̠vā abha̍va̠-nparā-'su̍rā̠ yasyai̠vaṃ vi̠duṣa̍-śśu̠krāma̠nthinau̍ gṛ̠hyētē̠ bha̍vatyā̠tmanā̠ parā̎- [parā̎, a̠sya̠ bhrātṛ̍vyō] 42
meaning
Brihaspati was the purohita of the gods; Shanda and Marka were the Brahman of the demons
verse 45
-ऽस्य॒ भ्रातृ॑व्यो भवति॒ तौ दे॒वा अ॑प॒नुद्या॒-ऽऽत्मन॒ इन्द्रा॑याजुहवु॒-रप॑नुत्तौ॒ शण्डा॒मर्कौ॑ स॒हामुनेति॑ ब्रूया॒द्य-न्द्वि॒ष्याद्यमे॒व द्वेष्टि॒ तेनै॑नौ स॒हाप॑ नुदते॒ स प्र॑थ॒म-स्सङ्कृ॑ति-र्वि॒श्वक॒र्मेत्ये॒वैना॑-वा॒त्मन॒ इन्द्रा॑या-जुहवु॒रिन्द्रो॒ ह्ये॑तानि॑ रू॒पाणि॒ करि॑क्र॒दच॑रद॒सौ वा आ॑दि॒त्य-श्शु॒क्रश्च॒न्द्रमा॑ म॒न्थ्य॑पि॒-गृह्य॒ प्राञ्चौ॒ नि- [प्राञ्चौ॒ निः, क्रा॒म॒त॒-स्तस्मा॒-] 43
-'sya̠ bhrātṛ̍vyō bhavati̠ tau dē̠vā a̍pa̠nudyā̠-''tmana̠ indrā̍yājuhavu̠-rapa̍nuttau̠ śaṇḍā̠markau̍ sa̠hāmunēti̍ brūyā̠dya-ndvi̠ṣyādyamē̠va dvēṣṭi̠ tēnai̍nau sa̠hāpa̍ nudatē̠ sa pra̍tha̠ma-ssaṅkṛ̍ti-rvi̠śvaka̠rmētyē̠vainā̍-vā̠tmana̠ indrā̍yā-juhavu̠rindrō̠ hyē̍tāni̍ rū̠pāṇi̠ kari̍kra̠dacha̍rada̠sau vā ā̍di̠tya-śśu̠kraścha̠ndramā̍ ma̠nthya̍pi̠-gṛhya̠ prāñchau̠ ni- [prāñchau̠ niḥ, krā̠ma̠ta̠-stasmā̠-] 43
meaning
his rival becomes; the gods poured oblation to Indra to ward them off from themselves
verse 46
-ष्क्रा॑मत॒-स्तस्मा॒-त्प्राञ्चौ॒ यन्तौ॒ न प॑श्यन्ति प्र॒त्यञ्चा॑वा॒वृत्य॑ जुहुत॒स्तस्मा᳚-त्प्र॒त्यञ्चौ॒ यन्तौ॑ पश्यन्ति॒ चक्षु॑षी॒ वा ए॒ते य॒ज्ञस्य॒ यच्छु॒क्राम॒न्थिनौ॒ नासि॑कोत्तरवे॒दिर॒भितः॑ परि॒क्रम्य॑ जुहुत॒स्तस्मा॑द॒भितो॒ नासि॑का॒-ञ्चक्षु॑षी॒ तस्मा॒न्नासि॑कया॒ चक्षु॑षी॒ विधृ॑ते स॒र्वतः॒ परि॑ क्रामतो॒ रक्ष॑सा॒मप॑हत्यै दे॒वा वै याः प्राची॒राहु॑ती॒रजु॑हवु॒र्ये पु॒रस्ता॒दसु॑रा॒ आस॒-न्ताग्स्ताभिः॒ प्रा- [आस॒-न्ताग्स्ताभिः॒ प्र, अ॒नु॒द॒न्त॒ याः] 44
-ṣkrā̍mata̠-stasmā̠-tprāñchau̠ yantau̠ na pa̍śyanti pra̠tyañchā̍vā̠vṛtya̍ juhuta̠stasmā̎-tpra̠tyañchau̠ yantau̍ paśyanti̠ chakṣu̍ṣī̠ vā ē̠tē ya̠jñasya̠ yachChu̠krāma̠nthinau̠ nāsi̍kōttaravē̠dira̠bhita̍ḥ pari̠kramya̍ juhuta̠stasmā̍da̠bhitō̠ nāsi̍kā̠-ñchakṣu̍ṣī̠ tasmā̠nnāsi̍kayā̠ chakṣu̍ṣī̠ vidhṛ̍tē sa̠rvata̠ḥ pari̍ krāmatō̠ rakṣa̍sā̠mapa̍hatyai dē̠vā vai yāḥ prāchī̠rāhu̍tī̠raju̍havu̠ryē pu̠rastā̠dasu̍rā̠ āsa̠-ntāgstābhi̠ḥ prā- [āsa̠-ntāgstābhi̠ḥ pra, a̠nu̠da̠nta̠ yāḥ] 44
meaning
they departed; therefore, going eastward, they did not see; turning westward, they offered oblation
verse 47
-णु॑दन्त॒ याः प्र॒तीची॒र्ये प॒श्चादसु॑रा॒ आस॒-न्ताग्स्ताभि॒रपा॑नुदन्त॒ प्राची॑र॒न्या आहु॑तयो हू॒यन्ते᳚ प्र॒त्यञ्चौ॑ शु॒क्राम॒न्थिनौ॑ प॒श्चाच्चै॒व पु॒रस्ता᳚च्च॒ यज॑मानो॒ भ्रातृ॑व्या॒-न्प्र णु॑दते॒ तस्मा॒-त्परा॑चीः प्र॒जाः प्र वी॑यन्ते प्र॒तीची᳚र्जायन्ते शु॒क्राम॒न्थिनौ॒ वा अनु॑ प्र॒जाः प्र जा॑यन्ते॒-ऽत्त्रीश्चा॒द्या᳚श्च सु॒वीराः᳚ प्र॒जाः प्र॑ज॒नय॒-न्परी॑हि शु॒क्र-श्शु॒क्रशो॑चिषा [शु॒क्र-श्शु॒क्रशो॑चिषा, सु॒प्र॒जाः प्र॒जाः] 45
-ṇu̍danta̠ yāḥ pra̠tīchī̠ryē pa̠śchādasu̍rā̠ āsa̠-ntāgstābhi̠rapā̍nudanta̠ prāchī̍ra̠nyā āhu̍tayō hū̠yantē̎ pra̠tyañchau̍ śu̠krāma̠nthinau̍ pa̠śchāchchai̠va pu̠rastā̎chcha̠ yaja̍mānō̠ bhrātṛ̍vyā̠-npra ṇu̍datē̠ tasmā̠-tparā̍chīḥ pra̠jāḥ pra vī̍yantē pra̠tīchī̎rjāyantē śu̠krāma̠nthinau̠ vā anu̍ pra̠jāḥ pra jā̍yantē̠-'ttrīśchā̠dyā̎ścha su̠vīrā̎ḥ pra̠jāḥ pra̍ja̠naya̠-nparī̍hi śu̠kra-śśu̠kraśō̍chiṣā [śu̠kra-śśu̠kraśō̍chiṣā, su̠pra̠jāḥ pra̠jāḥ] 45
meaning
they drove away; those who were going westward, the demons who were behind — with those they drove them away; going east
verse 48
सुप्र॒जाः प्र॒जाः प्र॑ज॒नय॒-न्परी॑हि म॒न्थी म॒न्थिशो॑चि॒षेत्या॑है॒ता वै सु॒वीरा॒ या अ॒त्त्रीरे॒ता-स्सु॑प्र॒जा या आ॒द्या॑ य ए॒वं-वेँदा॒त्र्य॑स्य प्र॒जा जा॑यते॒ ना-ऽऽद्या᳚ प्र॒जाप॑ते॒रक्ष्य॑श्वय॒-त्त-त्परा॑-ऽऽपत॒-त्त-द्विक॑ङ्कत॒-म्प्रावि॑श॒-त्त-द्विक॑ङ्कते॒ नार॑मत॒ त-द्यव॒-म्प्रावि॑श॒-त्त-द्यवे॑-ऽरमत॒ त-द्यव॑स्य- [त-द्यव॑स्य, य॒व॒त्वं-यँ-द्वैक॑ङ्कत-] 46
supra̠jāḥ pra̠jāḥ pra̍ja̠naya̠-nparī̍hi ma̠nthī ma̠nthiśō̍chi̠ṣētyā̍hai̠tā vai su̠vīrā̠ yā a̠ttrīrē̠tā-ssu̍pra̠jā yā ā̠dyā̍ ya ē̠vaṃ vēdā̠trya̍sya pra̠jā jā̍yatē̠ nā-''dyā̎ pra̠jāpa̍tē̠rakṣya̍śvaya̠-tta-tparā̍-''pata̠-tta-dvika̍ṅkata̠-mprāvi̍śa̠-tta-dvika̍ṅkatē̠ nāra̍mata̠ ta-dyava̠-mprāvi̍śa̠-tta-dyavē̍-'ramata̠ ta-dyava̍sya- [ta-dyava̍sya, ya̠va̠tvaṃ ya-dvaika̍ṅkata-] 46
meaning
he says 'circle producing good offspring, offspring-producing, churner, blazing churner' — for truly these are
verse 49
यव॒त्वं-यँ-द्वैक॑ङ्कत-म्मन्थिपा॒त्र-म्भव॑ति॒ सक्तु॑भि-श्श्री॒णाति॑ प्र॒जाप॑तेरे॒व तच्चक्षु॒-स्स-म्भ॑रति ब्रह्मवा॒दिनो॑ वदन्ति॒ कस्मा᳚-थ्स॒त्यान्म॑न्थिपा॒त्रग्ं सदो॒ नाश्ञु॑त॒ इत्या᳚र्तपा॒त्रग्ं हीति॑ ब्रूया॒-द्यद॑श्ञुवी॒तान्धो᳚-ऽद्ध्व॒र्यु-स्स्या॒दार्ति॒मार्च्छे॒-त्तस्मा॒न्नाश्ञु॑ते ॥ 47 ॥(आ॒त्मना॒ परा॒ - नि - ष्प्र - शु॒क्रशो॑चिषा॒ - यव॑स्य - स॒प्तत्रिग्ं॑शच्च) (अ. 10)
yava̠tvaṃ ya-dvaika̍ṅkata-mmanthipā̠tra-mbhava̍ti̠ saktu̍bhi-śśrī̠ṇāti̍ pra̠jāpa̍tērē̠va tachchakṣu̠-ssa-mbha̍rati brahmavā̠dinō̍ vadanti̠ kasmā̎-thsa̠tyānma̍nthipā̠tragṃ sadō̠ nāśñu̍ta̠ ityā̎rtapā̠tragṃ hīti̍ brūyā̠-dyada̍śñuvī̠tāndhō̎-'ddhva̠ryu-ssyā̠dārti̠mārchChē̠-ttasmā̠nnāśñu̍tē ॥ 47 ॥(ā̠tmanā̠ parā̠ - ni - ṣpra - śu̠kraśō̍chiṣā̠ - yava̍sya - sa̠ptatrigṃ̍śachcha) (a. 10)
meaning
as much as the vikakata-wood churning vessel — he heats it with grain; Prajapati
verse 50
दे॒वा वै य-द्य॒ज्ञे-ऽकु॑र्वत॒ तदसु॑रा अकुर्वत॒ ते दे॒वा आ᳚ग्रय॒णाग्रा॒-न्ग्रहा॑नपश्य॒-न्तान॑गृह्णत॒ ततो॒ वै ते-ऽग्र॒-म्पर्या॑य॒न्॒. यस्यै॒वं-विँ॒दुष॑ आग्रय॒णाग्रा॒ ग्रहा॑ गृ॒ह्यन्ते-ऽग्र॑मे॒व स॑मा॒नाना॒-म्पर्ये॑ति रु॒ग्णव॑त्य॒र्चा भ्रातृ॑व्यवतो गृह्णीया॒-द्भ्रातृ॑व्यस्यै॒व रु॒क्त्वा-ऽग्रग्ं॑ समा॒नाना॒-म्पर्ये॑ति॒ ये दे॑वा दि॒व्येका॑दश॒ स्थेत्या॑है॒- [स्थेत्या॑ह, ए॒ताव॑ती॒र्वै] 48
dē̠vā vai ya-dya̠jñē-'ku̍rvata̠ tadasu̍rā akurvata̠ tē dē̠vā ā̎graya̠ṇāgrā̠-ngrahā̍napaśya̠-ntāna̍gṛhṇata̠ tatō̠ vai tē-'gra̠-mparyā̍ya̠n̠. yasyai̠vaṃ vi̠duṣa̍ āgraya̠ṇāgrā̠ grahā̍ gṛ̠hyantē-'gra̍mē̠va sa̍mā̠nānā̠-mparyē̍ti ru̠gṇava̍tya̠rchā bhrātṛ̍vyavatō gṛhṇīyā̠-dbhrātṛ̍vyasyai̠va ru̠ktvā-'gragṃ̍ samā̠nānā̠-mparyē̍ti̠ yē dē̍vā di̠vyēkā̍daśa̠ sthētyā̍hai̠- [sthētyā̍ha, ē̠tāva̍tī̠rvai] 48
meaning
the gods did whatever they did at the sacrifice and the demons did the same; the gods took the agrayana grasps
verse 51
-ताव॑ती॒र्वै दे॒वता॒स्ताभ्य॑ ए॒वैन॒ग्ं॒ सर्वा᳚भ्यो गृह्णात्ये॒ष ते॒ योनि॒ र्विश्वे᳚भ्यस्त्वा दे॒वेभ्य॒ इत्या॑ह वैश्वदे॒वो ह्ये॑ष दे॒वत॑या॒ वाग्वै दे॒वेभ्यो-ऽपा᳚क्राम-द्य॒ज्ञायाति॑ष्ठमाना॒ ते दे॒वा वा॒च्यप॑क्रान्ताया-न्तू॒ष्णी-ङ्ग्रहा॑नगृह्णत॒ साम॑न्यत॒ वाग॒न्तर्य॑न्ति॒ वै मेति॒ सा-ऽऽग्र॑य॒ण-म्प्रत्याग॑च्छ॒-त्तदा᳚ग्रय॒णस्या᳚-ऽऽग्रयण॒त्व- [-ऽऽग्रयण॒त्वम्, तस्मा॑दाग्रय॒णे] 49
-tāva̍tī̠rvai dē̠vatā̠stābhya̍ ē̠vaina̠gṃ̠ sarvā̎bhyō gṛhṇātyē̠ṣa tē̠ yōni̠ rviśvē̎bhyastvā dē̠vēbhya̠ ityā̍ha vaiśvadē̠vō hyē̍ṣa dē̠vata̍yā̠ vāgvai dē̠vēbhyō-'pā̎krāma-dya̠jñāyāti̍ṣṭhamānā̠ tē dē̠vā vā̠chyapa̍krāntāyā-ntū̠ṣṇī-ṅgrahā̍nagṛhṇata̠ sāma̍nyata̠ vāga̠ntarya̍nti̠ vai mēti̠ sā-''gra̍ya̠ṇa-mpratyāga̍chCha̠-ttadā̎graya̠ṇasyā̎-''grayaṇa̠tva- [-''grayaṇa̠tvam, tasmā̍dāgraya̠ṇē] 49
meaning
those are all the deities — by all these he takes him; this is his womb; the world
verse 52
-न्तस्मा॑दाग्रय॒णे वाग्वि सृ॑ज्यते॒ य-त्तू॒ष्णी-म्पूर्वे॒ ग्रहा॑ गृ॒ह्यन्ते॒ यथा᳚थ्सा॒रीय॑ति म॒ आख॒ इय॑ति॒ नाप॑ राथ्स्या॒-मीत्यु॑पावसृ॒जत्ये॒वमे॒व तद॑द्ध्व॒र्युरा᳚ग्रय॒ण-ङ्गृ॑ही॒त्वा य॒ज्ञमा॒रभ्य॒ वाचं॒-विँ सृ॑जते॒ त्रिर्हि-ङ्क॑रोत्युद्गा॒तॄ-ने॒व त-द्वृ॑णीते प्र॒जाप॑ति॒र्वा ए॒ष यदा᳚ग्रय॒णो यदा᳚ग्रय॒ण-ङ्गृ॑ही॒त्वा हि॑-ङ्क॒रोति॑ प्र॒जाप॑तिरे॒व [ ] 50
-ntasmā̍dāgraya̠ṇē vāgvi sṛ̍jyatē̠ ya-ttū̠ṣṇī-mpūrvē̠ grahā̍ gṛ̠hyantē̠ yathā̎thsā̠rīya̍ti ma̠ ākha̠ iya̍ti̠ nāpa̍ rāthsyā̠-mītyu̍pāvasṛ̠jatyē̠vamē̠va tada̍ddhva̠ryurā̎graya̠ṇa-ṅgṛ̍hī̠tvā ya̠jñamā̠rabhya̠ vācha̠ṃ vi sṛ̍jatē̠ trirhi-ṅka̍rōtyudgā̠tṝ-nē̠va ta-dvṛ̍ṇītē pra̠jāpa̍ti̠rvā ē̠ṣa yadā̎graya̠ṇō yadā̎graya̠ṇa-ṅgṛ̍hī̠tvā hi̍-ṅka̠rōti̍ pra̠jāpa̍tirē̠va [ ] 50
meaning
therefore at the agrayana speech is released; those grasps taken in silence before, as
verse 53
त-त्प्र॒जा अ॒भि जि॑घ्रति॒ तस्मा᳚-द्व॒थ्स-ञ्जा॒त-ङ्गौर॒भि जि॑घ्रत्या॒त्मा वा ए॒ष य॒ज्ञस्य॒ यदा᳚ग्रय॒ण-स्सव॑नेसवने॒-ऽभि गृ॑ह्णात्या॒त्मन्ने॒व य॒ज्ञग्ं स-न्त॑नोत्यु॒परि॑ष्टा॒दा न॑यति॒ रेत॑ ए॒व त-द्द॑धात्य॒धस्ता॒दुप॑ गृह्णाति॒ प्र ज॑नयत्ये॒व तद्ब्र॑ह्मवा॒दिनो॑ वदन्ति॒ कस्मा᳚-थ्स॒त्या-द्गा॑य॒त्री कनि॑ष्ठा॒ छन्द॑साग्ं स॒ती सर्वा॑णि॒ सव॑नानि वह॒तीत्ये॒ष वै गा॑यत्रि॒यै व॒थ्सो यदा᳚ग्रय॒णस्तमे॒व तद॑भिनि॒वर्त॒ग्ं॒ सर्वा॑णि॒ सव॑नानि वहति॒ तस्मा᳚-द्व॒थ्सम॒पाकृ॑त॒-ङ्गौर॒भि नि व॑र्तते ॥ 51 ॥(आ॒हा॒-ऽऽ - ग्र॒य॒ण॒त्वं - प्र॒जाप॑तिरे॒वे - ति॑ - विग्ंश॒तिश्च॑) (अ. 11)
ta-tpra̠jā a̠bhi ji̍ghrati̠ tasmā̎-dva̠thsa-ñjā̠ta-ṅgaura̠bhi ji̍ghratyā̠tmā vā ē̠ṣa ya̠jñasya̠ yadā̎graya̠ṇa-ssava̍nēsavanē̠-'bhi gṛ̍hṇātyā̠tmannē̠va ya̠jñagṃ sa-nta̍nōtyu̠pari̍ṣṭā̠dā na̍yati̠ rēta̍ ē̠va ta-dda̍dhātya̠dhastā̠dupa̍ gṛhṇāti̠ pra ja̍nayatyē̠va tadbra̍hmavā̠dinō̍ vadanti̠ kasmā̎-thsa̠tyā-dgā̍ya̠trī kani̍ṣṭhā̠ Chanda̍sāgṃ sa̠tī sarvā̍ṇi̠ sava̍nāni vaha̠tītyē̠ṣa vai gā̍yatri̠yai va̠thsō yadā̎graya̠ṇastamē̠va tada̍bhini̠varta̠gṃ̠ sarvā̍ṇi̠ sava̍nāni vahati̠ tasmā̎-dva̠thsama̠pākṛ̍ta̠-ṅgaura̠bhi ni va̍rtatē ॥ 51 ॥(ā̠hā̠-'' - gra̠ya̠ṇa̠tvaṃ - pra̠jāpa̍tirē̠vē - ti̍ - vigṃśa̠tiścha̍) (a. 11)
meaning
the offspring smells it; therefore a newborn calf smells the cow; truly the self
verse 54
(य॒ज्ञेन॒ ता उ॑प॒यड्भि॑ - र्दे॒वा वै य॒ज्ञमाग्नी᳚ध्रे - ब्रह्मवा॒दिन॒-स्स त्वै - दे॒वस्य॒ ग्रावा॑णं - प्रा॒णो वा उ॑पा॒ग्॒श्व॑ग्रा - दे॒वा वा उ॑पा॒ग्ं॒शौ - वाग्वै - मि॒त्रं - ँय॒ज्ञस्य॒ - बृह॒स्पति॑ - र्दे॒वा वा आ᳚ग्रय॒णाग्रा॒ - नेका॑दश)
(ya̠jñēna̠ tā u̍pa̠yaḍbhi̍ - rdē̠vā vai ya̠jñamāgnī̎dhrē - brahmavā̠dina̠-ssa tvai - dē̠vasya̠ grāvā̍ṇaṃ - prā̠ṇō vā u̍pā̠g̠śva̍grā - dē̠vā vā u̍pā̠gṃ̠śau - vāgvai - mi̠traṃ - ँya̠jñasya̠ - bṛha̠spati̍ - rdē̠vā vā ā̎graya̠ṇāgrā̠ - nēkā̍daśa)
meaning
Summary refrain: By the sacrifice with upayajas — truly the gods divided the sacrifice — the Brahmavadins say thus
verse 55
(य॒ज्ञेन॑ - लो॒के प॑शु॒मान्-थ्स्या॒थ् - सव॑न॒-म्माध्य॑न्दिनं॒ - ँवाग्वा - अरि॑क्तानि॒ - त-त्प्र॒जा - एक॑पञ्चा॒शत्)
(ya̠jñēna̍ - lō̠kē pa̍śu̠mān-thsyā̠th - sava̍na̠-mmādhya̍ndina̠ṃ - ँvāgvā - ari̍ktāni̠ - ta-tpra̠jā - ēka̍pañchā̠śat)
meaning
Summary refrain: by the sacrifice — he who has cattle in the world — the midday pressing — speech truly — the empty
verse 56
(य॒ज्ञेन॒, नि व॑र्तते)
(ya̠jñēna̠, ni va̍rtatē)
meaning
Summary refrain: by the sacrifice, it turns back.
verse 57
॥ हरिः॑ ओम् ॥
॥ hari̍ḥ ōm ॥
meaning
Hari Om.
verse 58
॥ कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय संहितायां षष्ठकाण्डे चतुर्थः प्रश्न-स्समाप्तः ॥
॥ kṛṣṇa yajurvēdīya taittirīya saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhakāṇḍē chaturthaḥ praśna-ssamāptaḥ ॥
meaning
Colophon: Thus is completed the Krishna Yajurveda, Taittiriya Samhita, sixth kanda, fourth prashna.

Primary text from vignanam.org